ئۆزىگە قايتىدىغان ئادەم :تاھىر ھامۇت شېئىرلىرىدا تەۋەلىك تۇيغۇسى

مېنىڭ ماكانىم ماكانسىزلىقتۇر‎

‎مەۋلانا جالالىددىن رۇمى‎-

‎

ماقالىمىزدا شائىر تاھىر ھامۇتنىڭ «جەنۇبقا سەپەر» ۋە«قەشقەرگە قايتىش» دېگەن ئىككى پارچە ‏شېئىرىدا ئىپادىلەنگەن تەۋەلىك تۇيغۇسى ۋە‏‎ ‎ئۇنىڭ قاتلاملىرى نۇقتىلىق تەھلىل قىلىنىدۇ. ‏ئىنسانلارغا ئورتاق بولغان بۇ تۇيغۇنىڭ‎ ‎تاھىرنىڭ شېىرلىرىدا بىر كوللېكتىپ ئاڭسىزلىققا تەۋە موتىف(ئەسلى تىپ) ھالىتىدە‎ ‎ئىپادىلىنىشى بىزنى شېئىرنى تۆۋەندىكى ئۈچ جەھەتتىن يېقىن ئوقۇشىمىزنى ‏تەلەپ‎ ‎قىلىدۇ. بىرىنچى قەدەمدە تەھلىلىمىز بىزگە ئىنتايىن تونۇشلۇق تۇيغۇ بولۇشىغا‎ ‎قارىماي ‏سەنئەت ۋە پەلسەپە نەزەرىيىلىرىدە كەمدىنكەم سۆزلىنىدىغان ئۇشبۇ ئاتالغۇنى‎ ‎ئۇقۇملاشتۇرىدۇ. بۇ ‏ئارقىلىق ئىنساننىڭ بۇ دۇنيادىكى مەۋجۇتلۇق ھالىتىنى‎ ‎چۈشىنىشىمىزدىكى مۇھىم ئامىل بولغان بۇ ‏ھادىسىنى ھېسسىي تۇيۇشتىن نەزەرىيىۋى‏‎ ‎بىلىشنىڭ ئوبيېكتىگە ئايلاندۇرۇش ئارقىلىق بىر قەدەر ‏سىستېمىلىق يورۇتۇپ بېرىمىز‎. ‎ شۇنىڭدەك بۇ خىل تەتقىقات مېتودى ئۆز نۆۋىتىدە ماقالىمىزنىڭ‏ئومۇمىي نەزەرىيىۋى‎ ‎دائىرىسىنى ۋە مۇمكىنچىلىكلىرىنى كىتابخانلارغا تونۇشتۇرىدۇ. ئىككىنچى ‏قەدەمدە‎ ‎تاھىرنىڭ شېئىرلىرىدا ئەكس ئەتكەن تەۋەلىك تۇيغۇسىنى بىز ئالدىنئالا تەييارلىۋالغان‎ ‎تەبىرلەر ۋە نەزەرىيىۋى قاراشلار بويىچە تەكشۈرۈپ چىقىمىز. بۇنىڭدا مۇھىم قىلىپ‎ ‎تەھلىل ‏قىلىدىغىنىمىز كەڭ مەنىدىن ئالغاندا پۈتكۈل ئىنسانىيەتنىڭ، تار مەنىدىن‎ ‎ئالغاندا ئۇيغۇرلارنىڭ‏قەدىمىي تەجرىبىلىرىدىن بولغان تەۋەلىك تۇيغۇسى ۋە ئۇنىڭ‎ ‎قاتلاملىق تەركىبلىرىنىڭ تاھىرنىڭ ‏شېئىرلىرىدا قانداق ئىپادىلەنگەنلىكىنى كۆرسىتىپ‎ ‎بېرىشتۇر. ئۈچىنچى قەدەمدە تاھىرنىڭ ‏شېئىرلىرىدا ئىپادىلەنگەن تەۋەلىك تۇيغۇسىنىڭ‎ ‎بىزنىڭ ئالدىنئالا تەييارلىۋالغان نەزەرىيىۋى ‏جاھازىمىزغا سىغمايدىغان قىسمى‎ ‎كۆرسىتىلىپ بېرىلىدۇ. شۇ ئارقىلىق تەھلىلىمىز «تەۋەلىك تۇيغۇسى ‏شېئىردا قانداق‎ ‎ئىپادىلەنگەن؟» دېگەن سوئالدىن باشلانغان ئىزدىنىشتىن «شائىر زادى نەگە ‏تەۋە؟» دېگەن‏‎ ‎سوئالنىڭ جاۋابىنى تېپىشقا يۆتكىلىش ياسايدۇ. ماقالىمىزنىڭ ئەڭ ئاخىرىدا ‏شائىرنىڭ‎ ‎ئۆزىگە ۋە ئۆزىنىڭ تېكىستىگە تەۋە بولۇشىنىڭ ئۇنىڭ تەۋەلىك تۇيغۇسىغا ھەم‎ ‎ئەمەلىيىتىگە ئىگە بولۇشىدىكى يېڭى مۇمكىنچىلىك ئىكەنلىكىگە قىسقىچە قاراپ چىقىمىز‎.

‎

ئا. تەۋەلىك تۇيغۇسى: تەبىرلەش‎

شائىرلار سەرسانلىق ۋە ماكانسىزلىقنى‎ ‎تراگېدىيە يۈكسەكلىكىدە تۇرۇپ ھېس قىلغۇچىلار ۋە ‏ئىپادىلىگۈچىلەردۇر. ئۇلار ئىنساننىڭ‎ ‎ماھىيەتلىك ياشاش تەجرىبىسى بولغان سەرسانلىق ۋە ‏ماكانسىزلىقنى چوڭقۇر‎ ‎خەيرىخاھلىققا ۋە ئىزتىراپقا تولغان ئاۋازدا بايان قىلىدۇ. لېكىن، شائىرلار‎ ‎سەرسانلىقتا قالسا، ماكانسىزلىقتا لەيلەپ يۈرسە، ئۇلارنىڭ سەرسانلىقى ۋە‎ ‎ماكانسىزلىقىنى ھېچكىم ‏ئۇلارنىڭ ئۆزلىرىدەك سۆزلىيەلمەيدۇ. ئەنە شۇ ۋاقىتتا ئادەمنىڭ‎ ‎سەرسانلىقى شائىرنىڭ سەرسانلىقىغا، ‏ئادەمنىڭ قۇتۇلغۇسىز تەقدىرى شائىرنىڭ‎ ‎ئۆزلۈكىنىڭ تراگېدىيىسىگە، ئادەمنىڭ تۇراقسىزلىققا ۋە ‏نىشانسىزلىققا تولغان‎ ‎مەۋجۇتلۇق ھالىتى شائىرنىڭ شېئىردا سەرسانلىق ۋە ماكانسىزلىقتىن ئىبارەت ‏مەۋجۇتلۇق‎ ‎شارائىتىنى ئىپادىلىشىنىڭ يولىغا ئايلىنىدۇ‎.

شائىرلارنىڭ سەرسانلىقى ۋە‎ ‎ماكانسىزلىقى ئۇلارنىڭ قەدىمدە ئىنسانلار قۇرۇشنى خىيال قىلغان ‏ئىرەمباغسىمان‎ ‎جەمئىيەتنىڭ دەرۋازىسىنىڭ سىرتىدا قالدۇرۇلۇشى بىلەن باشلانغان. بۇنىڭدا ئەپلاتون‎ ‎تۇنجى قېتىم شائىرلارنى ئوتوپىيىلىك ئىرەمباغدىن قوغلاپ چىقىرىشنى تەلەپ قىلغۇچىلاردىن‎ ‎ئىدى: ‏ شائىرلار قانداقتۇر مۇستەبىت شاھلار تەرىپىدىن ئەمەس بەلكى دەل پەيلاسوپلار‎ ‎تەرىپىدىن‏ئۇتوپىيىدىن ①--غايىۋى دۆلەتتىن چىقىرىۋېتىلگەنىدى. شۇنىڭ بىلەن‎ ‎ئۇلارنىڭ روھىي ‏سەرسانلىقىنىڭ مۇقەددىمىسىنى ئېچىلدى‎.

ئەپلاتوننىڭ قارىشىچە،‎ ‎شائىرلار سەزگۈ ئەزالىرىمىزدىن ھالقىغان ئىدىيىلەر ھەققىدە ئىزدەنگۈچىلەر ‏بولماستىن،‎ ‎بەلكى ئۇلارنىڭ پانىي سەزگۈلەر ئالىمىدىكى كۆلەڭگۈسىگە تەقلىد قىلغۇچىلاردۇر. شۇڭا‎ ‎ئۇلار ئىدىيىلەرنى ۋە ئۇلارنىڭ ماھىيىتىنى ئىزدىگۈچىلەردىن بولغان پەيلاسوپلاردىن‏‎ ‎تۈپتىن ‏پەرقلىنىدۇ.②  ئۇلارنىڭ ھەقىقەتنى ئىزدەشنىڭ ھامىيلىرىدىن بولالمايدىغانلىقى‏‎‎ئۇلارنىڭ ‏سەرسانلىقىنىڭ تۈپكى سەۋەبچىسىدۇر-يەنى ئۇلارنىڭ سەرسانلىقى تېگى تەكتىدىن‎ ‎ئېلىپ ئېيتقاندا ‏ھەقىقەتنى ئىزدەشتىن ئايرىلىپ قېلىش سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان‎ ‎سەرسانلىق ئىدى. ھەتتا ‏گرېكلارنىڭ شاھانە شائىرى خومېرمۇ ئەپلاتون تەرىپىدىن غايىۋى‎ ‎دۆلەتتىن چىقىرىۋېتىلىش ‏تەقدىرىدىن قېچىپ قۇتۇلالمىغانىدى. ئىنساننىڭ پانىيلىقتىكى‎ ‎ئالاھىدە ياشاش شارائىتى بولغان ‏ماكانسىزلىقنى ئۆز قەھرىمانى ئۇلىسىسنىڭ‎ ‎ئاجايىپ-غارايىپ قىسمەتلىرىدە ئايان قىلغان بۇ شائىرمۇ‏ئوتوپىيىلىك دۇنياغا‎ ‎كىرگۈزۈلمەيدىغانلارنىڭ قاتارىدا سانالغانىدى.

لېكىن، ئەپلاتون بىلەن خومېر‎ ‎ئوتتۇرىسىدا مەزكۇر مەسىلىگە قارىتا قانچىلىك پەرقنىڭ بولۇشىدىن قەتئىينەزەر،‎ ‎ئۇلارنىڭ ھەر ‏ئىككىسى گرېك ئىدىيە كۇلتۇرىدىكى مۇنداق بىر چۈشىنىشنى ئوخشاش بولمىغان‎ ‎يول بىلەن ئورتاق ‏ئىپادە قىلغانىدى: ئەسلىلىككە قايتىشقا بولغان زۆرۈرىيەت. بۇ‎ ‎زۆرۈرىيەت ئەسلى ماكان، ئۇنىڭدىن ‏ئايرىلىشىش ۋە ئەڭ ئاخىرىدا ئۇنىڭغا قايتىشتىن‎ ‎ئىبارەت چەمبەرسىمان ۋە قايتىلانما ھەرىكەت ‏داۋامىدا ئەمەلگە ئاشاتتى. ئۆزىدىن چىقىپ‎ ‎ئاخىرىدا ئۆزىگە قايتىلىنىدىغان چەمبەرسىمان ‏ھەرىكەت گرېك ئىدېئالىدىكى مۇكەممەللىك‎ ‎ۋە مەڭگۈلۈكنىڭ سىمۋولى ئىدى، چۈنكى بۇنىڭدا ‏ئوخشاشلىق (ۋە ياكى ئۆزگەرمەس كىملىك‎( ‎پەرقكە يۈزلىنىش ۋە ئاخىرىدا يەنىلا ئۆزىگە قايتىش ‏ئارقىلىق ساقلاپ قېلىناتتى‏‎. ③ ‎يەنى، خومېر ئۇلىسىسنىڭ ئۆز ئۆيىدىن ئايرىلىپ ياقا يۇرتلاردا ‏سەرسان-سەرگەردان‎ ‎بولۇپ يۈرۈشى ۋە ئاخىرىدا ئۆيىگە سالامەت قايتىشى ئارقىلىق ئادەمنىڭ ‏ئۆزىنىڭ ئەسلى‎ ‎ماكانىغا قايتىشقا بولغان ئاڭسىز تەلپۈنۈشىنى ئىپادىلىسە، ئەپلاتون ئادەمنىڭ‎ ‎ئالۋۇنغا، ھېسسىي بىلىشكە ۋە تاسادىپىيلىققا تولغان سەزگۈلەر دۇنياسىدىن ئايرىلىپ،‎ ‎ئۆزىنىڭ ‏روھىنىڭ ئەسلى كېلىش مەنبەسىگە، يەنى مۇتلەقلىك، زۆرۈرلۈك ھەم ئەسلىلىك‎ ‎ئالىمىغا قايتىشنى ‏زۆرۈرىيەت سۈپىتىدە ئىستىشىنى ھەقىقەتكە يېتىشنىڭ يولى دەپ‎ ‎قارىغانىدى. ئەگەر خومېرچە ئادەم ‏پەقەت ئۆيىگە قايتىش ئارقىلىقلا ئۆزى ئەسلىدە ئىگە‎ ‎بولغان خاتىرجەملىككە، غەمسىزلىككە ۋە ‏ناتىۋانلىققا ئېرىشىشنى ئىستىسە، ئەپلاتونچە‎ ‎ئادەم ئۆزىنىڭ ھەقىقەتكە ئاتىلىشى كېرەك بولغان ‏قەلبىنى ھەر ۋاقىت‎ ‎ئارامسىزلاندۇرىدىغان سەزگۈ ئەزالىرىنىڭ ئېزىقتۇرۇشىدىن قۇتۇلۇپ، ھەقىقىي ‏بىلىمنىڭ‎ ‎نىشانى بولغان ھەم ئۆزىنىڭ ئەقلىنىڭ مەنبەسى بولغان ئىدىيىلەر دۇنياسىغا قايتىپ‎ ‎كېتىشنى ئىستەيدۇ.④‏‎ ‎ماقالىمىز ئەپلاتوننىڭ يۇقىرىقى پەلسەپىۋى قاراشلىرىنى تېخىمۇ‎ ‎ئىچكىرىلەپ ‏تەھلىل قىلىشنىڭ ئورنىغا دىققىتىنى ماكاننىڭ ئىنسان مەۋجۇتلۇقىدىكى‎ ‎رولىغا ھەم ئۇنىڭ تەۋەلىك ‏تۇيغۇسىنى بەرپا قىلىشتىكى ئەھمىيىتىگە بۇرايدۇ‎.

ماكان‎ ‎ئادەمنىڭ ئۆزىنىڭ دۇنيادىكى جايلىشىشغا بولغان تۇيغۇسىنىڭ، ئېڭىنىڭ ھەم بىلىشىنىڭ‎ ‎مەنبەسى بولۇپ، ئادەمنىڭ دۇنياغا يۈزلىنىشىدىكى باشلىنىش نۇقتىسىدۇر. ئادەم دۇنياغا‎ ‎ئەسلى ‏ماكانىدىن چىقىپ تۇرۇپ يۈزلىنىدۇ ۋە ئاخىرىدا ئۆز ماكانىغا (دۇنيادىن‎) قايتىشنى ئىستەيدۇ. ئادەم ‏قايتىشنى ئىستەيدىغان ئەسلىدىكى ماكان كۆپ ھاللاردا‎ ‎ئەسلىلىك، تەۋەلىك ھەم ھەقىقىيلىقنىڭ ‏مەنبەسى سۈپىتىدە قارىلىدۇ. چۈنكى ئۇ ئادەمنىڭ‎ ‎ئۆزىنىڭ باشقا ماكانلار بىلەن پەرقلىنىدىغان ‏يېگانە ماكانغا ئەسلىدىن تەۋە‎ ‎ئىكەنلىكىدەك ئۆزگەرمەس پاكىتچانلىقنى كۆرسىتىدۇ. مۇئەييەن ‏ماكانغا تەۋە بولۇش‎ ‎ئادەمنىڭ ئۆز ماكانى ۋە ئۇنىڭدىكى باشقىلار تەرىپىدىن قوبۇل قىلىنىشىدەك ‏تۇيغۇسۈنۈڭ‎ ‎يېتىلىشىنىڭ ئاساسىدۇر؛ ئەنە شۇ تۇيغۇ ئادەمدە تەۋەلىك تۇيغۇسىنى يېتىلدۈرىدۇ‎. ‎

تەۋەلىك تۇيغۇسى دېگەن نېمە؟ تەۋەلىك تۇيغۇسى ماھىيىتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، بىزنىڭ‎ ‎نەدىن ‏كەلگەنلىكىمىزنى ۋە ئەسلىدىن نەگە مەنسۇپ بولغانلىقىمىزنى كۆرسىتىدۇ. تەۋەلىك‎ ‎تۇيغۇسى ‏ئادەمگە ئۆزىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنىڭ يۈزلىنىشىگە ئېنىقلىق تۈسى بېرىدۇ. ئۇ مەلۇم‎ ‎ماكان تەرىپىدىن ‏قوبۇل ۋە ئېتىراپ قىلىنىشتىن ئىبارەت مەۋجۇتلۇق ھالىتىنى‎‎كۆرسەتكەچكە، شەخسنىڭ ئىشەنجكە ‏ھەم ئۆزىنى قەدىرلەش تۇيغۇسىغا ئېرىشىشىدىكى مۇھىم‎ ‎ئامىلدۇر.⑤‏‎ ‎تەۋەلىك تۇيغۇسى ‏ئۆزلۈك-ئىززەت-ھۆرمىتى (ئۆزىنى قەدىرلەش پسىخىكىسى‎(‎ نىڭ يېتىلىشىدە كەم بولسا بولمايدىغان ‏ئامىل بولۇپلا قالماستىن، ئۆزلۈك-كىملىكىنىڭ‎ ‎شەكىللىنىشىدىكى مۇھىم تەركىبتۇر. پۈتۈنلەي پەرقلىق ‏ماكاندىن كېلىشتىن ئىبارەت بۇ‎ ‎پاكىتچانلىق ئادەمنىڭ ئۆزىنىڭ باشقىلارغا ئوخشىمايدىغان ‏كىملىككە ئىگە بولۇشىنىڭ‎ ‎ھەمدە مەلۇم جايغا مەنبەلەنگەنلىك تۇيغۇسىغا ئېرىشىشىنىڭ ئاساسىدۇر‎. ‎‎

تەۋەلىك‎ ‎تۇيغۇسىنىڭ مەركىزىدە تۇرغان ئادەم ئۆزىنى خاتىرجەم سېزىدۇ. تەۋەلىك ئادەمنى تولۇپ‎ ‎تاشقان خۇشلۇق، ئۆزى بىلەنلا بولىدىغان پەرۋاسىزلىق ۋە شادىمان ئۇنتۇشنىڭ ۋەدىسى بىلەن‎ ‎تەمىنلەيدۇ. تەۋەلىكنىڭ قورشالغان بوشلۇقىدا، ئادەم ئۆزىنى تامام ئۇنتۇيدۇ ۋە‏‎ ‎ھېچقانداق ‏ئايرىلىپ تۇرۇش، پەرق ۋە ئازابنى ھېس قىلمايدۇ--بۇ نىچې « ئىپتىدا بىرلىك»‏‎ ‎دەپ ئاتىغان ۋە ‏كۇللى مەۋجۇدات بىلەن بىرلىشىپ كېتىشتىكى كۈچلۈك شادىمانلىقتىن كېلىپ‎ ‎چىققان ئىپتىدائىي ‏‏«مەستخۇشلۇق» تۇر. شۇنى تەكىتلەپ قويۇش كېرەككى، نىچې ئېيتقان‎ ‎‏«ئىپتىدا بىرلىك» ئالەمدىكى ‏بارلىق مەۋجۇداتلارنىڭ قوشۇلۇپ كېتىشىدىن شەكىللەنگەن‎‎ناھايىتى كەڭ مەنىدىكى ئۇنىۋېرسال ۋە ‏مەڭگۈلۈك مەۋجۇتلۇق ھالىتىنى كۆرسىتىدۇ‎. ‎ بىزنىڭ بۇ يەردە توختىلىۋاتقىنىمىز بىر قەدەر تار ‏دائىرىدىكى، يەنى مۇئەييەن‎ ‎ماكانغا ۋە شەخسكە مەركەزلەشكەن تەۋەلىك تۇيغۇسى بولسىمۇ، ‏نىچېنىڭ قارىشى بىزنىڭ بۇ‎‎ئۇقۇمنى چۈشىنىشىمىزنى يەنىلا ئىلگىرى سۈرىدۇ. نىچېنىڭ قارىشىدا ‏بىزنىڭ نوۋەتتىكى‎ ‎تەھلىلىمىزنى ئىلھاملاندۇرىغان مۇنداق بىر ھالەت بار، يەنى تەۋەلىك تۇيغۇسى‎ ‎چوڭقۇرلاشقاندا ھەم كۈچەيگەندە ئادەم ئۆزىنى ھەممىدە كۆرىدۇ، ئۆزىنى ھەممىگە‎‎يۇغۇرىۋېتىدۇ ۋە ‏ھەممىدە بىللە تۇرۇۋاتقاندەك ھېس قىلىدۇ.⑥  ۋەھالەنكى، مەلۇم‏‎ ‎ماكانغا تەۋە بولغان ئادەم بەزىدە ‏ئۇنىڭدىن ئايرىلىپ سەرسانلىققا قەدەم قويىدۇ‎. ‎ سەرسانلىق ئادەمنى ئۆزى تەۋە ماكاننىڭ ‏سىرتىدا تۇرۇۋاتقاندەك، ھەتتا ھېچبىر‎ ‎ماكانغا تەۋە ئەمەستەك ھېس قىلدۇرىدۇ. ئەسلىدىكى بىرلىككە ‏تەۋە بولۇشنىڭ‎ ‎بىغۇبارلىقىدىن ئايرىلىپ قېلىش ئادەمدە ۋەھىمە، ئېنىقسىزلىق ۋە ئۆيىنى سېغىنىش‎ ‎تۇيغۇسىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ‎.

نىچې ئېيتقان «ئىپتىدا بىرلىك» نىڭ‎ ‎ئونتولوگىيىلىك، يەنى مەۋجۇتلۇق، مەنىسىدىن ئېلىپ ‏ئېيتقاندا، تەۋەلىك ئادەمگە‎‎ئەسلىلىكتىكى ھەممە نەرسە بىلەن بىرلىشىپ كېتىشتەك مەۋجۇتلۇق ‏بىرلىكىدە ئۇنىڭ نەگە‎ ‎تەۋە ھەم كىم ئىكەنلىكىنى بىلدۈرىدۇ. مۇنداقچە ئېيتقاندا، ئادەم ئۆزىنىڭ ‏كىملىكىنى‎ ‎ھەممە نەرسە بىر بىرى بىلەن يۇغۇرۇلۇپ كەتكەن ئىپتىدائىي مەنبەگە كىرىش ئارقىلىق ‏ھېس‎ ‎قىلىدۇ، لېكىن شۇ ۋاقىتنىڭ ئۆزىدە يەنە ئۆزىنىڭ كىملىكىنىڭ باشقىلارنىڭكىدىن ئايرىملىقى‎ ‎ۋە ‏پەرقلىقلىقىنى يوقىتىدۇ. مەسىلەن، ئانىنىڭ باغرىدىكى بوۋاق كىچىك ۋاقتىدا ئۆزىنى‎ ‎ئانىسى بىلەن ‏بىردەك ھېس قىلىدۇ. شۇ سەۋەب ئۇ ئانىسى بىلەن بولغان كىملىك پەرقىنى‎ ‎ھېس قىلالمايدۇ. لېكىن، ‏بوۋاقنىڭ ئەڭ دەسلەپكى كىملىك تۇيغۇسى زىتلىق مەنىسىدىن‎ ‎ئېلىپ ئېيتقاندا مانا مۇشۇ «ئىپتىدا ‏بىرلىك» تە ئورتاق بىر كىملىككە بىرلىشىپ‎ ‎كېتىپ، ئۆزىدە ئىندىۋىدۇئال كىملىكنىڭ بولماسلىقىنى، ‏يەنى «كىملىكسىز» لىكنى تەلەپ‎ ‎قىلىدۇ. ئۇنىڭ ئېنىق كىملىك ئېڭى مانا مۇشۇ «كىملىكسىز»، ‏‏«پەرقسىز» ۋە «بىرلىشىپ‏‎‎كەتكەن» ھالەتتىن ئايرىلىپ چىقىشتىن باشلىنىدۇ. بۇنىڭدىكى ھالقىلىق ‏بىر قەدەم دەل‎ ‎بوۋاقنىڭ ئۆزىنى ئانىسىنىڭ بىر قىسمى دەپ قارىماسلىقىدىن ھەم ئانىسى بىلەن‎ ‎ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنى ئاڭقىرىشىدىن، يەنى ئانىسىدىن ئايرىلىشىدىن باشلىنىدۇ. دېمەك،‎‎ئېنىق ‏كىملىككە ئېرىشىشنىڭ شەرتى دەل كىملىكنىڭ ئېنىقسىز ھالىتى بولغان ئەسلىلىكتىن‎ ‎ئايرىلىشتۇر. ‏ئادەم ئۆزىنىڭ كىملىكىگە ئەسلىدىكى بىر پۈتۈنلۈك ۋە ئوخشاشلىق سۈپىتىدىكى‎ ‎ئەسلىلىكتىن ‏ئايرىلىپ چىقىش ئارقىلىقلا ئىگە بولالايدۇ. بۇ يەردە ئېنىق كىملىككە ئىگە‎ ‎بولۇش ئۈچۈن ‏تۆلىنىدىغان بەدەل ناھايىتى ئېنىقتۇر: ئادەمنى پەرق، ياتۋاشلىق ۋە‎ ‎ئۆزگىلىك بىلەن ‏ئۇچراشتۇرىدىغان ئايرىلىش كىملىككە ئىگە بولۇشنىڭ ئالدىنقى‎ ‎شەرتىدۇر. ئايرىلىش دېمەك ‏ئەسلىلىكتىن ياكى ئايرىلىپ قېلىش ياكى، تراگېدىيىلىك‎ ‎مەنىسىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، ئۇنى ‏يىتتۈرۈپ قويۇشتۇر. دەل مانا مۇشۇ تراگېدىيىلىك‎ ‎يوقىتىش بىزنى تاھىرنىڭ ۋەھىمە، ئۆيىنى سېغىنىش ‏ۋە ياتلىشىشقا تولغان دۇنياسىغا‎ ‎باشلايدۇ‎.‎

ب. شېئىرغا كىرىش‎: ‎ئەسلى تەۋەلىك ئىچىدىكى تەۋەسىزلىك‎

‎

ئۆزىنىڭ «ئانالىتىكال پسىخولوگىيىنىڭ‎ ‎شېئىرىيەت سەنئىتى بىلەن بولغان مۇناسىۋىتى ھەققىدە» ‏دېگەن ماقالىسىدا دوكتور س.گ‎. ‎يۇڭ‎ (C. G. Jung)‎شېئىرنىڭ پسىخولوگىيىلىك مۇھىملىقى ‏ھەققىدىكى قىياسىنى ئوتتۇرىغا‎ ‎قويىدۇ. ئۇنىڭ قارىشىچە، بەزى شېئىرلاردا ئوقۇرمەنلەرنىڭ كاللىسىنى ‏غىدىقلايدىغان‎ ‎ھەمدە ئۇلارنىڭ ئاڭلىق ئىنكاسىنى قوزغايدىغان ئاڭسىز كۈچلەر بولۇپ، بۇلارنى ئۇ‎ ‎‎«‎ئىپتىدائىي ئوبرازلار» ياكى «ئەسلى تىپلار» دەپ ئاتايدۇ. ئۇنىڭ تەسۋىرلىشىچە بۇ‎ ‎ئەسلى تىپلار ‏‏«ئەسلى تىپ شەكلىدىكى ساناقسىز تەجرىبىلەرنىڭ پسىخىكىلىق قالدۇقى‏‎ ‎بولۇپ»، ئۇلار يەككە ‏ئىندىۋىدۇئال شەخسلەرگە ئەمەس بەلكى ئۇلارنىڭ ئەجدادلىرىغا يۈز‎ ‎بەرگەن. شۇنىڭدەك، بۇ ‏تەجرىبىلەر شەخسنىڭ تەجرىبىسىنىڭ ئالدىنئالا بەلگىلىگۈچىسىدۇر‎.

‎ ‎نۆۋەتتىكى ماقالىمىزدا يۇڭنىڭ يۇقىرىقى نەزەرىيىۋى قارىشى بويىچە تەۋەلىك‎ ‎تۇيغۇسىنى بىر خىل ‏ئەسلى تىپ شەكلىدىكى ئىپتىدائىي تەجرىبە سۈپىتىدە قاراپ، ئۇنىڭ‎ ‎تاھىرنىڭ شېئىرلىرىدا قانداق ‏ئىپادىلەنگەنلىكىگە دىققىتىمىزنى بېرىمىز ۋە شۇ‎‎ئارقىلىق شېئىرىي ئىجادىيەتنىڭ مەخپىيىتىنىڭ ‏مەلۇم مەنىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا خۇددى‎ ‎يۇڭ ئۆزىنىڭ «پسىخولوگىيە ۋە ئەدەبىيات» دېگەن ‏ماقالىسىدا كۆرسىتىپ ئۆتكەندەك،‎ ‎مىستىكىلىققا قاتنىشىش ھالىتىگە قايتىشتا-يەنى يەككە شەخسنىڭ ‏تەجرىبىسىگە ئەمەس‎ ‎بەلكى ئىنسان تەجرىبىسىگە قايتىشتا-ئىكەنلىكىگە قاراپ چىقىمىز. بۇنىڭدا ‏تاھىرنىڭ‎ ‎شېئىرلىرىدا ئىپادىلەنگەن تەۋەلىك تۇيغۇسىنىڭ ئۇنىۋېرىسال ئىنسانلىق تەجرىبىسى ۋە‎ ‎يەرلىك كولتۇرلۇق تەجرىبە بولۇشتىن ئىبارەت قوش قاتلاملىق مەنىسىنى تەكشۈرۈپ‎ ‎چىقىمىز. شۇنداقلا ‏تاھىرنىڭ شېئىرلىرىدا ئىپادىلەنگەن بۇ «ئىپتىدائىي» ھەم «شەخسسىز»‏‎‎تۇيغۇنىڭ يەككە شائىرنىڭ ‏تەجرىبىسىدىن ھالقىغان چوڭقۇر كۇلتۇرلۇق قاتلاملىرىنى‎ ‎تەھلىل قىلىش ئارقىلىق ماقالىمىزنىڭ مۇھىم ‏نىشانىنىڭ بىرى بولغان مۇنۇ كوزقاراش‎ ‎نەزەرىيىۋى ھەم ئەمەلىي ئاساس بىلەن تەمىنلىنىدۇ: ‏ئۇتۇقلۇق چىققان ھەرقانداق سەنئەت‎ ‎ئەسىرىدە ئىپادىلىنىدىغىنى شائىرنىڭ ئۆزىنىڭ شەخسىي ‏‏(ھېسسىيات) تەجرىبىسى بولغاندىن‎ ‎كۆرە كۆپ ھاللاردا شەخسسىز ۋە ئىجادىي جەرياننىڭ ئۆزىنى ‏مەلۇم شائىرنىڭ شەخسىي‎ ‎تەجرىبىسى قىياپىتىدە ئاشكارىلىشىدۇر. مانا بۇ ھەرقانداق سەنئەتكارنىڭ ‏ئىجادىيىتىدە‎ ‎ئىپادىلىنىدىغان قارىمۇ قارشى يۈزلىنىشنىڭ بىردەكلىشىشىدۇر (سىنتىزلىشىشىدۇر‎: ‎‎(‎سەنئەتكار يەككە شەخس بولۇش سۈپىتى بىلەن ئۆزىگە خاس ئىندىۋىدۇئال تەجرىبىلەرگە‎ ‎ئىگە، ‏شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۇ شەخسىز ۋە ئىجادىي جەرياننىڭ ھاسىلاتىدۇر-ئۇنىڭدا‎ ‎ئىپادىلىنىدىغىنى ‏ئەجدادى باشتىن كەچۈرگەن ئىپتىدائىي تەجرىبىلەرنىڭ قالدۇقىنىڭ‎ ‎سەنئەت يولى ئارقىلىق ئاڭسىز ‏ئىپادىلىنىشىدۇر. سەنئەت سەنئەتكارنىڭ ئاڭلىق ۋە‎ ‎مەقسەتلىك تاللىشى ئەمەس. بەلكى بۇ ‏ھۆكۈمنىڭ ئەكسى توغرا-سەنئەتكار سەنئەتنى ئەمەس،‎ ‎بەلكى سەنئەت سەنئەتكارنى يارىتىدۇ. بۇ ‏ھەقتە يۇڭ مۇنداق دەيدۇ: «سەنئەت ئىنسانغا‏‎‎ تەسىر كۆرسىتىدىغان بىر خىل ئىچكى قوزغىلىش ‏شەكلى بولۇپ، ئىنسان ئۇنىڭ ئۆزىنى‎ ‎ئىپادىلىشىدىكى ۋاسىتىدۇر. سەنئەتكار ھەرگىزمۇ ئۆزىنىڭ ‏مەقسىتىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشنى‎ ‎ئىزدەيدىغان ۋە ئەركىن ئىرادىگە ئىگە شەخس ئەمەس، بەلكى ئۇ ‏سەنئەتنىڭ مەقسەتلىرىنى‎ ‎ئۆزى ئارقىلىق ئەمەلگە ئاشۇرۇشىغا يول قويىدىغان شەخستۇر. ئادەم ‏بولۇش سۈپىتى بىلەن‎ ‎ئۇ كەيپىياتقا، ئىرادىلەرگە ۋە شەخسىي مەقسەت-نىشانلارغا ئىگىدۇر، لېكىن ‏سەنئەتكار‎ ‎بولۇش سۈپىتى بىلەن ئۇ تېخىمۇ يۇقىرىراق مەنىدىكى ئادەمدۇر-ئۇ‎> ‎كوللېكتىپ‎ ‎ئادەم‎< ‎دۇر، يەنى ئۇ ئىنسانىيەتنىڭ ئاڭسىز ۋە پسىخىك ھاياتىنى ئۆزى بىلەن بىللە‎ ‎ئېلىپ يۈرىدىغان ۋە ‏خىلمۇ خىل شەكىللەيدىغان ئادەمدۇر». ⑦ يىغىپ ئېيتقاندا، بۇ‎ ‎ماقالىمىزدا ئىنسانىيەتنىڭ ئاڭسىز ‏ھاياتى ۋە تەجرىبىسى سۈپىتىدىكى تەۋەلىك تۇيغۇسى‎ ‎ۋە ئۇ ئېلىپ كەلگەن تۈرلۈك ئەگەشمە ‏مەسىلىلەرنىڭ تاھىرنىڭ شېئىرلىرىدا قانداق‎ ‎ئىپادە قىلىنغانلىقىنى-تېخىمۇ توغرىراق قىلىپ ئېيتقاندا ‏ئۇنىڭ شېئىرلىرى ئارقىلىق‎ ‎ئۆزىنى ئىپادىلىگەنلىكىنى-تەھلىل قىلىمىز‎.

‎ ‎يەنە بىر جەھەتتىن ئېلىپ ئېيتقاندا،‎ ‎تاھىرنىڭ شېئىرلىرىغا كىرىشتىن ئىلگىرى شۇنى ئالدىنئالا ‏ئېيتىپ قويماقچىمەنكى، مېنىڭ‎ ‎ئۇنىڭ شېئىرلىرىنى تەۋەلىك تۇيغۇسى نۇقتىسىدىن چىقىپ تۇرۇپ ‏شەرھلىشىم ھەرگىزمۇ‎ ‎نوقۇل ھالدىلا بۇ ھادىسىنىڭ ئۇنىڭ شېئىرلىرىدا قانداق ئىپادە قىلىنغانلىقىنى‎ ‎كۆرسىتىپ قويۇشلا ئەمەس، بەلكى، تېخىمۇ مۇھىمى، ئۇنىڭ شېئىرىي تېكىستىنى ئامال بار‎ ‎ئۆزىگە ‏يۈزلەندۈرۈپ سۆزلىتىش ۋە شائىرنىڭ شېئىردىكى تەۋەلىكىنى تېپىپ چىقىشتۇر‎. ‎شۇنىڭدەك، بىر ‏شەرھلىگۈچى سۈپىتىم بىلەن بۇ يەردە پەقەت تۆۋەندىكى رولنىلا، يەنى‎ ‎تاھىر بىلەن ئۇنىڭ شېئىرلىرى ‏ۋە تېخىمۇ تىرەن مەنىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا تاھىر بىلەن‎ ‎ئۇنىڭ ئۆزى ئوتتۇرىسىدا كېلىشتۈرۈش ئېلىپ ‏بارىدىغان رولنىلا، ئېلىشنى خالايمەن. مۇشۇ‎ ‎مەقسەتنى بويلىغان ھالدا، مەن بۇ ماقالىدە تاھىرنىڭ ‏‏«جەنۇبقا سەپەر» ۋە «قەشقەرگە‏‎ ‎قايتىش» دېگەن ئىككى شېئىرىنى بىر بىرىنى تولۇقلايدىغان ۋە بىر ‏بىرىگە ئەركىن‎ ‎ئۆتىشىدىغان بىر قەدەر كەڭرى كونتېكىستكە قويىمەن‎.

بۇ ئىككى شېئىردا دىققىتىمىزنى‎ ‎ئالدى بىلەن چېكىدىغىنى جەنۇبقا ياكى قەشقەرگە ئازابلىق سەپەر ‏قىلىشتۇر. «جەنۇبقا‏‎‎سەپەر» ياققاللا قارىماققا شائىرنىڭ جەنۇب سەپىرىدە كۆرۈش سەزگۈسىگە ‏ئېتىلىپ‎ ‎كىرىۋاتقان تۇيغۇلىرىنىڭ كىرىشتۈرۈلمىسىدەكلا بىلىنىدۇ. ۋەھالەنكى، تېخىمۇ دىققەت‎ ‎بىلەن ‏ئوقۇساق، شائىرنىڭ ئۆزى تەۋە ماكانغا بولغان ئاستا لېكىن ئەلەملىك كىرىشىنىڭ‎‎ياتلىشىشقا ‏تولغان رىتىمىنى ھېس قىلالايمىز‎.

‎

مەغلۇپ بولغان قاتار‎ ‎يېزىلار‎

ئۈمدنى ئۈزگەن يالغۇز شەھەرلەر‎

تېخىمۇ قويۇقلىشىدۇ‎.

‎

ئادەم‎ ‎ئادەم ئۆلتۈرىدۇ،‎

ئادەم ھەم ئۆلتۈرىلىدۇ،‎

بىراق، جەنۇب‎ ‎ئوخشىمايدۇ‎.

‎

»‎جەنۇبقا سەپەر»‏‎

‎

جەنۇبقا ئىچكىرىلەپ كىرىش شائىرنىڭ‎ ‎ئۆزى تەۋە بوشلۇققا ئەمەس بەلكى ئۆزىگە تەدرىجىي ‏ناتونۇشلىشىۋاتقان بوشلۇققا‎‎كىرىشىدۇر. سەپەر جەريانىدا ئېچىلىپ ماڭىدىغان ناتونۇش ئىماگلار ‏سەۋەبىدىن تەدرىجىي‎ ‎كۈچىيىدىغان كۆڭۈلسىز ۋە ئەرۋاھسىمان تەسىراتلار چىداپ بولغۇسىز ۋەھىمىنى ‏ۋە ئازابنى‎ ‎كۈچەيتىدۇ. بۇ ھەم ئاستا ھەم ئۈمىدسىز سەپەرنى يەنە بىر نۇقتىدىن ئاداققى پارلاشقا‎ ‎يېقىنلىشىۋاتقان روھنىڭ تەدرىجىي ساپلىشىشىغا تەققاس قىلىشقىمۇ بولىدۇ (مانا مۇشۇ‎ ‎يەردە ئۆلۈم ‏ئۇقۇمى دىققىتىمىزگە بۆسۈپ كىرىدۇ، چۈنكى روھنىڭ ھەرقانداق شەكىلدىكى‎ ‎مۇكەممەللىككە يېتىشى ‏مانا مۇشۇ بوسۇغىدىن ئۆتۈشكە بۇيرۇلىدۇ. بۇنى تۆۋەندە‎ ‎سۆزلەيمىز). ۋەھالەنكى، پۈتكۈل سەپەرنىڭ ‏يۆنىلىشى ئادەمگە تەتۈرگە يېنىۋاتقاندەك‎ ‎بىلىنىدۇ، خۇددى تاھىر جەنۇبقا بارماستىن ئەكسىچە ‏ئۇنىڭغا بېرىش يولىدا ئۇنىڭدىن‎ ‎ھېچكىمگە تۇيدۇرماي قايتىۋاتقاندەك‎.

سەرسانلىقتىن قايتماقچى بولغان شائىر‎ ‎سەرسانلىقىدىن ھەرگىز قايتالمايدىغانلىقىنى ھېس قىلىدۇ. ‏يەنى ئۆزىنىڭ ئەسلى ‎‎ماكانىدىن ئايرىلغان ۋە دىلى «ياقا يۇرتلۇقلارنىڭ ھىجران ئازابى» دا ‏يارىلانغان شائىر‎ ‎سەرسانلىقىدىن قايتماقچى بولغىنىدا، ئۆزىنى يېڭى سەرسانلىق ئىچىدە كۆرىدۇ ۋە‎ ‎سەرسانلىقتىن قايتىشنىڭ ئەمدى مۇمكىن ئەمەسلىكىنى ھېس قىلىدۇ. تېخىمۇ تراگېدىيىلىكى‎‎شۇكى، ‏سەرسانلىقتىن ئايرىلىپ ئەسلىدىكى شادىمانلىققا، ئۇنتۇشقا ۋە پەرۋاسىزلىققا‎ ‎قايتىشقا بولغان ناتىۋان ‏ئىستەك ئۆزىنى زوراۋانلىقنىڭ سايىسى ئاستىدا كۆرىدۇ.  ‎شۇنىڭدەك، شائىرنىڭ ئەسلىمىسىدىكى ‏ئەسلىلىك بىلەن ئۇ قايتىشنى ئىستەۋاتقان‎‎ ئەسلىلىكنىڭ بىر بىرىدىن تەدرىجىي شۇنداقلا ئەسلىگە ‏كەلتۈرگۈسىز تەرىزدە ياتلىشىشى‎ ‎ئۆلۈمنىڭ سوغۇق تەھلىكىسىدە تراگېدىيىلىك يۈكسىلىشكە ‏ئېرىشىدۇ‎.

‎»‎ئۆلۈم» شېئىرنىڭ‎ ‎مەنە بوشلۇقىنىڭ ئېغىرلىق مەركىزىدۇر. ئۆلۈم ئىنسانلار سەنئەتتە ئىپادىلىگەن‎ ‎تېماتىكىلار ئىچىدىكى ئەڭ قەدىمىي شۇنداقلا ئەڭ مۇرەككەپلىرىنىڭ بىرى بولۇش سۈپىتى‎ ‎بىلەن يۇڭ ‏ئېيتقان «ئەسلى تىپ» لىق تەجرىبىگە كىرىدۇ. مەزكۇر شېئىردا ئىپادىلەنگەن‎ ‎ئۆلۈم ھادىسىسى دەل ‏ئىنسانلارغا ئورتاق بولغان «ئەسلى تىپ» لىق تەجرىبىدۇر. شائىرنىڭ‎ ‎بۇ شېئىرى ئارقىلىق ئۆزىنى ‏ئىپادىلەشنى ئىزدەۋاتقان ۋە قەدىمكى زاماندىكى‎ ‎ئىنسانلارنىڭ ئەسلىلىك سۈپىتىدىكى ‏تەجرىبىسىنىڭ شولىسىنى كۆرەلەيمىز. ئادەم ئۆزى‎ ‎ئەسلى تەۋە بولغان يەردە ئۆزىنى بىخەتەر ۋە ‏غەم-غۇسسىسىز ھېس قىلىدۇ-لېكىن بۇ پەقەت‎ ‎بالىياتقۇدىكى بوۋاقتىلا ھەقىقىي مەۋجۇتتۇر. بالىياتقۇ ‏خاتىرجەم ماكاننىڭ ئەسلى‎ ‎تىپلىق سىمۋولىدۇر. بۇ مەنىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا، تەۋەلىك تۇيغۇسىنىڭ ‏پىسخولوگىيىلىك‎ ‎يىلتىزىنى دەل ئادەمنىڭ بالىياتقۇدىكى ۋاقتىدا بەھرىمەن بولغان خاتىرجەملىكى ۋە‏‎ ‎بىغۇبارلىقىغا سۈرۈش كېرەك. مانا بۇ تەۋەلىك تۇيغۇسىنىڭ تىرەن پسىخولوگىيىلىك‎ ‎مەنبەسىدۇر. ‏شۇڭلاشقا ئادەمنىڭ ئۆزى تۇرۇۋاتقان يەردە ئۆزىنى خاتىرجەملىك ھېس‎ ‎قىلىشىنى ئۇنىڭ ‏بالىياتقۇدىكى خاتىرجەملىكىنىڭ ئاڭسىز ھېس قىلىنىشى دېيىش مۇمكىن‎. ‎ئادەمنىڭ ئۆزى تەۋە ‏بولغان جاي بىلەن ئانىسىنى ئاڭسىز ھالدا باغلىۋېلىشىنىڭ سىرى‎ ‎دەل مۇشۇ يەردە بولۇپ، ئۇ ‏ئىنساننىڭ ئۆزى ئەسلىدىن تەۋە بولغان جايغا-ئانىنىڭ‎ ‎ئىللىق باغرىغا-يەنى بالىياتقۇغا-قايتىشقا ‏بولغان ناتىۋان ئىستىكىنى كۆرسىتىدۇ‎. ‎ئادەمنىڭ ئەسلى تەۋە يېرىگە قايتىپ، شادىمانلىققا ۋە ‏خاتىرجەملىككە ئېرىشىشكە‎ ‎بولغان ئاڭسىز ئىستىكى ماھىيەتتە ئۇنىڭ بالىياتقۇدىكى ئەسلى ‏خاتىرجەملىككە قايتىشقا‎ ‎بولغان ئاڭسىز ئىنتىلىشنىڭ بىر خىل شەكلى ھەم ئىنكاسىدۇر. شۇنداقتىمۇ ‏ئادەمنىڭ‎ ‎بالىياتقۇغا قايتىشى مۇمكىن بولمىغاچقا، ئۇ كۈچلۈك ئىزتىراپلىق تۇيغۇسىدا قىينىلىدۇ‎ ‎ۋە ‏ئۇنى فىزىكىلىق تەۋەلىك بوشلۇقىغا چىڭ يېپىشىش ۋە ئۇنىڭغا قايتىشقا قارىتا‎ ‎كۈچلۈك ئىستەكنى ‏ئىپادىلەش ئارقىلىق يوقاتماقچى، تېخىمۇ توغرىراق قىلىپ ئېيتقاندا،‎ ‎تولۇقلىماقچى بولىدۇ. ئادەم ‏ئۆزىنىڭ ئىپتىدائىي ھەم فۇندامېنتال ئىستىكى بولغان‎ ‎بالىياتقۇغا قايتىشنى ئۆزى تەۋە بولغان ‏فىزىكىلىق بوشلۇققا تەۋە بولۇش ئىستىكى‎ ‎بىلەن ئالماشتۇرۇۋېلىشقا مايىل كېلىدۇ. بۇ مەنىدىن ئېلىپ ‏ئېيتقاندا، ئۆزى تەۋە‎ ‎فىزىكىلىق ماكانغا قايتىشقا بولغان ئىنتايىن كۈچلۈك ئىستەك ماھىيەتتە ‏ئادەمنىڭ ئۆزى‎ ‎بىر ۋاقىتلاردا ياتقان بالىياتقۇغا قايتىشقا بولغان مۇمكىنسىز ئىستىكىنىڭ ئاڭسىز‏‎ ‎قاندۇرۇلۇشىدۇر‎.

شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، ھەر ئىككى خىل ئىستەك، يەنى‎ ‎ئىنساندىكى ئۆزىنىڭ ئانىسىنىڭ ‏بالىياتقۇسىغا قايتىشقا بولغان ئاڭسىز ئىستەك بىلەن‎ ‎ئۇنىڭ ئۆزى تەۋە فىزىكىلىق بوشلۇققا قايتىشقا ‏بولغان توسۇۋالغۇسىز ئىستەك، تېگى‎ ‎تېگىدىن ئالغاندا مۇنۇ ئورتاق پسىخىك خاھىش ئۈستىگە ‏قۇرۇلغان: ئۆلۈم ئېلىپ‎ ‎كېلىدىغان تەشۋىشتىن قېچىشقا ئۇرۇنۇش. يۇقىرىقى ئىككى ئىستەك ‏ئادەمنىڭ ئەسلىدە‎ ‎ئانىسىغا ئۇنىڭ بالىياتقۇسىدا خۇددى ئۇنىڭ بەدىنىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە تەۋە‎ ‎بولۇشىدىن ئايرىلىپ تۇغۇلۇشى، يەنى مەلۇم فىزىكىلىق بوشلۇققا تەۋەللۇت بولۇشىدىن‎ ‎كېلىپ چىققان ‏مەنبەدىن ئايرىلىپ قېلىش ۋە پانىي دۇنيادا ياشاپ قېلىشتەك ھالەتنى‎ ‎ئىنكار قىلىشقا بولغان ‏يوشۇرۇن ئىستەكنىڭ ئىنكاسىدۇر. چۈنكى تۇغۇلۇش ئادەمنىڭ‎ ‎ئۆلۈمگە يۈزلىنىشىنىڭ باشلىنىشى ‏بولغاچقا، يۇقىرىقى ئىككى ئىستەك ماھىيەتتە‎ ‎ئادەمنىڭ ئۆلۈم ۋە ئۇنىڭ ۋەھىمىسىدىن قېچىش ‏ئارزۇسىدىن كېلىپ چىققان پسىخىك‎ ‎قوغدىنىش مېخانىزمىنى كۆرسىتىدۇ. ۋاقىتچانلىق نۇقتىسىدىن ‏ئېلىپ ئېيتقاندا، ئۇلار‎ ‎ئادەمنىڭ كەلگۈسىگە ئەمەس بەلكى ئۆتمۈشكە بولغان كۈچلۈك ئىنتىلىشىنى ‏ئېچىپ بېرىدۇ،‎ ‎چۈنكى كەلگۈسىنىڭ ئۇپۇقلىرىغا ئۆلۈم ۋە ئۇنتۇلۇش يوشۇرۇنغان بولغان، ئۆتمۈشنىڭ‎ ‎قىرغاقلىرىدا تۇغۇم ۋە ئەسلىمە سويلاپ ياتىدۇ-ئالدىنقىسى تەشۋىشنى ئېلىپ كەلسە،‎ ‎كېيىنكىسى ‏ئارامبەخشلىك ۋە خاتىرجەملىكىنى ئاتا قىلىدۇ. بالىياتقۇغا قايتىشقا‎ ‎ئىنتىلىش بىلەن ئەسلى ‏تەۋەلىككە قايتىش ئىستىكى دەل كەلگۈسىدىن يىراقلىشپ-كەلگۈسىدە‎ ‎ساقلاپ تۇرغان ئۆلۈمدىن ‏يىراقلىشىپ-ئۆتمۈشنىڭ تىمتاس قوينىغا قايتىشقا بولغان ئاڭسىز‎‎ئىستەكلەردۇر‎.

تاھىرنىڭ شېئىرىدا كوللېكتىپ ئاڭسىزلىق سۈپىتىدە ئىپادىلەنگەن‎ ‎ئۆلۈم ھادىسىسىنى يۇقىرىقى ‏تەھلىلىمىزگە كۆرە شائىرنىڭ تۇغۇلۇش ئېلىپ كەلگەن تىرەن‎ ‎ۋە يوقالماس ۋەھىمىگە بولغان ‏ئىزتىراپلىق تۇيغۇلارنىڭ ئىپادىلىنىشى دېيىش مۇمكىن. ئۇ‎ ‎بىر بىرىگە باغلانغان شۇنداقلا مەلۇم ‏نۇقتىدا بىر بىرى بىلەن كېسىشىپ كېتىدىغان قوش‎ ‎يونىلىشلىك سەپەردە يوشۇرۇن شۇڭا ئاڭسىز ئىپادە ‏قىلىنغان: ئادەمنىڭ ئۆلۈمگە‎ ‎يۈزلەنگەن سەپىرى بىلەن ئۇنىڭ ئەسلى تەۋەلىككە قايتىش سەپىرى. ‏ئالدىنقىسىنى‎ ‎ئادەمنىڭ تۇغۇلۇشىنىڭ ساقلانغۇسىز ئاقىۋىتى دېسەك، كېيىنكىسىنى سەرسانلىق ئېلىپ‎ ‎كەلگەن ۋەھىمىدىن قۇتۇلۇش مەقسىتىدە ئەسلى تەۋەلىك سۈپىتىدىكى فىزىكىلىق بوشلۇققا‎ ‎قېچىش ‏دېيىش مۇمكىن‎.

ئۆلۈم قەدىمدىن بۇيان ھەرقايسى كۇلتۇرلاردا ئادەتتە ئىنسان‎ ‎مۇتلەق يوسۇندا يۈزلىنىشى كېرەك ‏بولغان لېكىن ئىنسان ئۆز پانىيلىقىدا مەڭگۈ‎ ‎بىلەلمەيدىغان سەپەر-ھاياتلىقنىڭ ئاخىرلىشىشىدىن ‏كېيىن ئېھتىمال ئاللىقاياقلارغىدۇر‎ ‎باشلىنىدىغان سەپەر-سۈپىتىدە چۈشىنىلىدۇ. ئۆلۈم ئىنسان ‏ھاياتىدىكى بارلىق سەپەرلەر‎ ‎ئىچىدىكى ئەڭ ئاخىرقى، شۇنداقلا ئەڭ سىرلىق سەپەردۇر. بۇ ھادىسە ‏ئۇيغۇر كۇلتۇرىدا‎»‎ئۇ دۇنياغا سەپەر قىلىش» بىلەن ئىپادىلىنىدۇ. يۇسۇپ خاس ھاجىپنىڭ «قۇتادغۇ ‏بىلىك»‏‎ ‎دېگەن ئەسىرىدە ئۆلۈم مۇنداق ئىپادىلەنگەن‎:

كارۋانغا ئوخشار بۇ ئادەم‎ ‎ئوغلانى،

تۇرالمايدۇ مەنزىلدە، مەنزىل قېنى؟ (قۇتادغۇ بىلىك،‎ 1386-‎بىيىت‎)

‎

كۈنى بىر مېڭىم ئۇ، تۈنى بىر مېڭىم،

ئۆلۈمگە ئاپىرار قۇرۇتۇپ‎ ‎ئوڭىم. (قۇتادغۇ بىلىك، 1389-بىيىت‎(

‎

جاھان بىر قونالغۇ، گورۇڭ بىر‎ ‎توشۇن،‎

قوپساڭ بۇ توشۇندىن توشۇن ئۇ ئاجۇن. (قۇتادغۇ بىلىك،‎ 1390-‎بىيىت‎(

‎

يۇقىرىقىلاردىن شۇنى بىلىۋېلىش مۇمكىنكى، ئۇيغۇرلار قەدىمدىن‎ ‎ئۆلۈمنى ئىنساننىڭ بىلىشىدىن ‏ھالقىغان مېتافىزىكىلىق ھادىسە سۈپىتىدە قارىغان‎. ‎ بۇنىڭدا ئادەم تۇغۇلۇشى بىلەن قارارسىز لېكىن ‏مۇقەررەر ھادىسە بولغان ئۆلۈمنىڭ‎ ‎ئوتتۇرىسىدىكى ھايات جەريانىدا سەپەر قىلىشقا قالغان-بۇ دەل ‏ئۆلۈمگە قىلىنىدىغان‎ ‎سەپەردۇر. ھاياتنىڭ قارارسىزلىقى ماھىيەتتە ئۆلۈمنىڭ قارارسىزلىقىنىڭ بىر خىل‎ ‎شەكلىدۇر. ئۆلۈم ئۆزىدە بىر خىل تەقدىرچىلىك نوپۇزىنى يوشۇرۇش ئالاھىدىلىكى بىلەن‎ ‎ئادەمنىڭ بۇ ‏دۇنيادىكى ئېگىز-پەسلىككە ۋە خېيىم-خەتەرگە تولغان ھاياتىنى بىر‎ ‎نىشانسىز سەيياھنىڭ سەپىرىگە ‏ئايلاندۇرغان: بۇ پانىي دۇنيادا ياشاشنىڭ قارارى‎)‎ئىرادىسى) دەل پۈتكۈل قارارلارنىڭ يوقىلىشىغا ‏يۈزلىنىشنى ئاللىبۇرۇن قارار قىلغان‎. ‎ پۈتكۈل سەپەرلەرنىڭ ئەڭ ئاخىرقى قارارگاھى دەل ئۆلۈمدۇر.

‏ئىنساننىڭ بۇ دۇنيادىكى‎ ‎مەۋجۇتلۇقىغا بىر خىل نىشانسىزلىق ۋە ھەتتا تاركىيدۇنياچىلىق تەركىبلىرى ‏ئارىلىشىپ‎ ‎كەتكەن بولۇپ، پەقەت ئۆلۈملا ئۇنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئېنىق نىشانغا ۋە تەۋەلىككە ئىگە‎ ‎قىلىدۇ. ئىسلامدىن ئىلگىرىكى قەدىمكى ئۇيغۇرلار ئۈچۈن ئۆلۈم بىر خىل يوشۇرۇن، سىرلىق‎ ‎ھەم ‏ئاداققى تەۋەلىكتىن دالالەت بېرىدۇ. تاھىرنىڭ شېئىرىدا ئىپادىلەنگىنى دەل‎ ‎يۇقىرىقى كوللېكتىپ ‏ئاڭسىزلىق سۈپىتىدىكى ئۆلۈم ھادىسىسىنىڭ ئۇيغۇر كۇلتۇرىغا تەۋە‎ ‎بولغان قىسىملىرىنىڭ ئىنتايىن ‏ئاجىز لېكىن سېزىلەرلىك تۈستە ئىپادىلىنىشىدۇر‎. ‎ بۇنىڭدا تاھىر ئەسلى تەۋەلىكنى فىزىكىلىق بوشلۇق ‏سۈپىتىدە قاراشتەك ئۇنىۋېرسال‎ ‎كوللېكتىپ ئاڭسىزلىق بىلەن ئۇنى ئۇيغۇر كۇلتۇرىنىڭ كوللېكتىپ ‏ئاڭسىزلىقىدىكى بىر‎ ‎خىل ھەم ئەسلى ھەم ھەقىقىي بولغان تەۋەلىك دەپ قاراشتىن ئىبارەت ‏مەرەككەپ بىرىكىش‎ ‎ھەم ئايرىلىپ تۇرۇش ھالىتىدە يوشۇرۇن ھالەتتە ئوتتۇرىغا چىقىرىدۇ. شۇنىڭ ‏بىلەن بىرت‎ ‎ۋاقىتتا ئۇ يۇقىرىقى ئىككى كوللېكتىپ ئاڭسىزلىق قاتلىمى ئالدىدا چوڭقۇر تېڭىرقاش ‎‎ھېس قىلىدۇ: بۇ تېڭىرقاش ئۆز كۇلتۇرىنىڭ كوللېكتىپ ئاڭسىزلىقىىدا ئەكس ئېتىدىغان‏‎ ‎ئۆلۈمنى ‏مۇتلەق مېتافىزىكىلىق زۆرۈرىيەت سۈپىتىدىكى ئەسلى تەۋەلىك سۈپىتىدە تاللاش‎ ‎بىلەن ئۇنىڭدىن ‏ئايرىلىپ تۇرۇشى كېرەك بولغان پانىيلىقتىكى (فىزىكىلىق بوشلۇق‎‎سۈپىتىدىكى) ئەسلى تەۋەلىككە ‏قايتىش ئارقىلىق بالىياتقۇغا قايتىشنىڭ مۇمكىنسىزلىكى‎ ‎كەلتۈرۈپ چىقارغان ۋەھىمىنى ‏يېڭىش-ئۆلۈمنى ئىنكار قىلىشقا ئۇرۇنۇش-ئوتتۇرىسىدىكى‎ ‎تېڭىرقاشتۇر. بۇنىڭدا تاھىر ئۆزىنىڭ ‏كېيىنكى يۈزلىنىشكە كۆپرەك مايىللىقىنى ئىشارە‎ ‎قىلىدۇ‎.

خۇددى يۇقىرىدا كۆرۈپ ئۆتكىنىمىزدەك، بالىياتقۇغا قايتىشنىڭ‎ ‎مۇمكىنسىزلىكىنى ئاڭسىز ھېس ‏قىلىقلىق شائىر بۇ يەردە تۇغۇلۇش سەۋەبىدىن كېلىپ‎ ‎چىققان ئۆلۈمگە سەپەر قىلىشنى ئۆز تەۋەلىكىگە ‏قايتىش ئارقىلىق ئاڭسىز ئىنكار‎ ‎قىلماقچى، ياكى ھېچ بولمىشغاندا ئۇ ئېلىپ كېلىدىغان ۋەھىمىنى ‏يەڭگىللەتمەكچى‎ ‎بولىۋاتىدۇ. ئەسلىلىككە قايتىش شۇڭا ئادەمنىڭ ئۆلۈمنىڭ چاڭگىلىدىن قېچىشقا ‏بولغان‎ ‎ئاڭسىز ئىنتىلىشىدۇر. شېئىردا يېزىلغانى دەل بۇ خىل ئىنتىلىشنىڭ‎ ‎ئاڭلىقلاشتۇرۇلۇشى-يەنى ‏شېئىرلاشتۇرۇلۇشىدۇر‎.

ئۆلۈمنىڭ شېئىرنىڭ رېتىمىغا‎ ‎تۇيۇقسىز قىستۇرۇلۇشىدەك زىلزىلىسى شېئىرغا يېڭى تەرتىپ ئېلىپ كېلىدۇ ‏ياكى تېخىمۇ‎‎توغرىراقىنى ئېيتقاندا شېئىرنىڭ ئەسلىدىكى تەرتىپىنى بۇزۇۋېتىپ، تەرتىپسىزلىشىشنىڭ‎ ‎ئىچكى تەرتىپىنى بەرپا قىلىدۇ. ئۆلۈمنىڭ مۇمكىنچىلىكىنىڭ شېئىرغا سىغدىلىپ كىرىشى‎ ‎شائىر ‏ئىزدەۋاتقان ئەسلىلىككە-ئەسلى تەۋەلىككە قايتىش سەپىرىنىڭ روي بېرىشىنى‎ ‎يوقلۇققا ‏يۈزلەندۈرىدۇ: ئۆلۈم بۇ يەردە مەۋجۇداتنىڭ ئاددىيلا ھالدا يوقلۇققا‏‎ ‎ئايلىنىشىنى كۆرسەتمەستىن ‏بەلكى يوقلۇق ئېلىپ ئېلىدىغان ياكى ئۇ تەرىپىدىن‎ ‎بېشارەتلىنىدىغان ئاياغلىشىشنىڭ كۆز ‏ئالدىمىزدىن يوقالماي تۇرۇشىنى كۆرسىتىدۇ‎. ‎ئەلۋەتتە، ئەپلاتون ئۈچۈن ئۆلۈم پانىي ھەم سەزگۈلۈك ‏ئالەمدىن ئەسلىلىك ئالىمىغا‎ ‎ھالقىشتىكى زۆرۈر باسقۇچتۇر. ئۇ ئادەمنى تەننىڭ ئاسارىتىدىن ئازاد ‏قىلىپ مەڭگۈلۈككە‎ ‎قايتۇرىدۇ. لېكىن، بۇ يەردە ئىپادە قىلىنىۋاتقان ئۆلۈم ئەسلىلىك بىلەن ئۇنىڭغا‎ ‎قايتقۇچى ئوتتۇرىسىدا يۈز بېرىدىغان نامسىز، ۋەيران قىلغۇچ ۋە تەرتىپسىزلىگۈچى‎ ‎كۈچنىڭ يۈز ‏بېرىشىدۇر. دەل مانا مۇشۇ كۈچ شائىر ئۆز ئەسلىگە قايتىشىدا تايانماقچى‏‎ ‎بولغان ھەممە ‏مۇمكىنچىلىكلەرنى مۇمكىنسىز قىلىدۇ‎.

ئۆلۈم خۇددى گېرمان پەيلاسوپى‎ ‎مارتىن ھايدېگگېر ئېيتقاندەك ئىنسان ھاياتىدىكى پۈتكۈل ‏مۇمكىنچىلىكلەرنىڭ ‎‎مۇمكىنسىزلىككە ئايلىنىشىدۇر. ئەنە شۇ ئۆلۈمنىڭ شەپىسىنى تۇيۇش ‏مىنۇتلىرىدا شائىر‎ ‎ئۆزىنىڭ ئۇتوپىيىسىگە، يەنى «مەۋجۇت بولمىغان گۈزەل يەر» ى بولغان ئەسلى ‏ماكانىغا،‎ ‎قايتىشنىڭ مۇمكىنسىزلىكىنى ھېس قىلىشقا قالىدۇ. «بىراق»، شائىر بۇ يەردە يەنە‎‎ئۆلۈمنىڭ ئۇ قېتىدا ئۆزىنى غىل-پال ئايان قىلىپ تۇرىدىغان «غۇۋا» بوشلۇقنى‎ ‎تۇيغۇسىدىن ‏قاچۇرىۋەتمەيدۇ: بۇ بوشلۇق «غۇۋا چىراي بىلەن مېھمانلارنى كۈتۈۋېلىپ»‏‎ ‎يەنە «ئۇزىتىپ» ‏قويىدىغان «جەنۇب» تۇر:

‎

بىراق جەنۇب ئوخشىمايدۇ‎.

ئۇ‎ ‎غۇۋا چىراي بىلەن مېھمانلارنى كۈتۈۋېلىپ،

ئاندىن ئۇزىتىپ‎ ‎قويىدۇ‎

‎

‎»‎جەنۇبقا سەپەر‎«

‎

مەزكۇر كونتېكىستتە دىققىتىمىزنى ئالاھىدە‎ ‎تارتىدىغىنى «بىراق» سۆزىدۇر. گرامماتىكىلىق فۇنكسىيە ‏نۇقتىسىدىن چىقىپ‎‎ئويلىغىنىمىزدا، «بىراق» سۆزى ئادەتتە ئالدىنقى بۆلەك بىلەن كېيىنكى بۆلەكنىڭ ‏مەنە‎ ‎جەھەتتىن بىر بىرى بىلەن قارىمۇ قارشىلىقىنى بىلدۈرۈپ كېلىدۇ. ئۇشبۇ سۆز شېئىردا‎ ‎قارىماققا ‏ئۆلۈم تۇيغۇسى بىلەن «جەنۇب» ئىماگى ئوتتۇرىسىدىكى سۇ بۆلگۈچ نۇقتىدەك‎ ‎بىلىنىدۇ؛ بۇنىڭدا ‏شائىر ئۆلۈمنىڭ ئۇ قېتىدا مەۋجۇت بولۇۋاتقان ھاياتلىقنى تېخىمۇ‎ ‎گەۋدىلەندۈرىۋاتقاندەك بىلىنىدۇ. ‏ۋەھالەنكى، تېكىستنى تېخىمۇ ئىچكىرىلەپ ئوقۇساق شۇ‎ ‎نەرسە ئايان بولىدۇكى، شائىرنىڭ ئۆلۈمنىڭ ‏سىرلىق بېشارىتى بىلەن ئاستا-ئاستا‎ ‎ياتلىشىۋاتقان ئەسلىلىك ئوتتۇرىسىدا تۇرۇپ قېلىشىدەك بىر بىرى ‏بىلەن كېلىشتۈرگىلى‎ ‎بولمايدىغان ھالىتى مانا مۇشۇ سۆزنىڭ قوللىنىلىشىدا يورۇتۇلۇپ بېرىلگەن. ‏ئۆلۈمنىڭ‎ ‎سىرتىدىكى سەرسانلىق ۋە ئەسلىلىك ئىچىدىكى ناتونۇشلۇق ئوتتۇرىسىدا لەيلەپ قالغان‎ ‎شائىر دەل مانا مۇشۇ سۆزدە ئۆزىنىڭ ئەسلى تەۋەلىككە قايتىش يولىدا ئەڭ ئاخىرىدا‏‎ ‎تەۋەسىز ‏قېلىشىنى ئايان قىلىدۇ‎.

ئەمدى «قەشقەرگە قايتىش» شېئىرىغا قايتايلى. بۇ‎ ‎شېئىر ئالدىنقى شېئىرغا قارىغاندا تۇيغۇ ‏قاتلاملىرىنىڭ چوڭقۇرلۇقى، ئىپادىلەش‎ ‎رېتىمىدىكى دەللىك ۋە تېزلىك، ئىماگلارنىڭ ئەركىن ‏مۇناسىۋەتلىشىشىدە بارلىققا‎ ‎كېلىدىغان مەنە جەھەتتىكى ئۆزگىرىشچانلىق بىلەن، تېخىمۇ مۇرەككەپ ‏شېئىرىي بوشلۇقنى‎ ‎ئۆزىدە نامايان قىلغان. بولۇپمۇ شېئىردىكى تۇيغۇ رىتىمىنىڭ تېزلىكى خۇددى ‏تەشۋىشتە‎ ‎قالغان ئادەمنىڭ نەپىسىدەك ئۈزۈك-ئۈزۈك ۋە تېز-تېز چىققان. شېئىر شائىرنىڭ تەشۋىشكە‎ ‎تولغان نەپىسىنىڭ خاتىرىلىنىشىگە ئايلانغان. شۇنداقلا، ئەگەر ئالدىنقى شېئىر شائىرنىڭ‎ ‎ئەسلىلىك ‏بىلەن ياتلىشىشى سەۋەبىدىن كېلىپ چىقىدىغان تەۋەسىزلىنىشىنى سۆزلىسە،‎ ‎كېيىنكىسى شائىرنىڭ ‏ئەسلى تەۋەلىكتىكى تەۋەسىزلىكىنى سۆزلەيدۇ. لېكىن، ھەر ئىككى‎‎شېئىر قارىماققا بىزنىڭ ئەسلى ‏تەۋەلىكتىن چىقىش، سەرسانلىق ۋە ئاخىرىدا ئەسلى‎ ‎تەۋەلىككە قايتىشتىن ئىبارەت بىز ئالدىنئالا ‏تەييارلىۋالغان مودېلىمىزنى قوللايدۇ‎. ‎ يۇقىرىدا ئېيتىپ ئۆتكىنىمىزدەك، بۇ خىل مودېلنىڭ ياكى ‏ئىپتىدائىي موتىفنىڭ بىزگە‎ ‎ئايان قىلىدىغىنى مەنبەگە، ئوخشاشلىققا (ېوخشاش كۈملۈككە) ۋە ‏ئىپتىدا بىرلىككە‎ ‎قايتىپ، ئەسلىدىكى شادىمانلىققا، خاتىرجەملىككە ۋە نىجادلىققا ئېرىشىشتۇر. ‏لېكىن،«قەشقەرگە قايتىش» شېئىرىدىن بىزنىڭ كۆرىدىغىنىمىز ئەسلىلىكتە يېڭىۋاشتىن باشلانغان‎ ‎تېخىمۇ تىرەن سەرسانلىق ۋە ئەسلىلىككە قايتىشنىڭ ئەسلىلىك ئىچىدىكى‎ ‎مۇمكىنسىزلىكىدۇر‎.

‎

قەشقەرنىڭ سىرلىق ۋە ناتونۇش تۇرقىغا قاراپ‎

ئۈلۇغۋار‎ ‎ئاخشاملارنىڭ ۋەھىمىسىدىن تېنىم شۈركىنەر‎.

‎

‎»‎قەشقەرگە‎ ‎قايتىش‎«

‎

شېئىردىن شۇ نەرسە ئايانكى، قەشقەر تارىخنىڭ سىمۋوللاشقان گەۋدىسى‎: ‎ شائىر مانا مۇشۇ ئېزىتقۇ ‏قەسىردەك شەھەردە لەيلەپ يۈرىدۇ ۋە يوقاتقان چۈشلىرىنى‎ ‎ئىزدەيدۇ. قەشقەر تارىخ سۆزلەيدۇ ۋە ‏تارىختا سۆزلىنىدۇ. قەشقەردە شائىر بىر ۋاقىتلاردا‎ ‎ئۆزىگە تەۋە ۋە ئۆزى تەۋە بولغان نەرسىلەر بىلەن ‏قايتىدىن بىرلىشىشنى جان جەھلى بىلەن‎ ‎ئىزدەيدۇ. لېكىن، ئۇ شۇنى ئۈمىدسىزلىك ئىچىدە ‏بايقايدۇكى، نىچې ئېيتقان «ئىپتىدا‎ ‎بىرلىك» ئۇ يەردە يوقالغانىدى. تاھىر ئۆزىنىڭ ياقا يۇرتلاردىكى ‏سەرسانلىقىنى‎‎ئاخىرلاشتۇرغاندىن كېيىن، ئۆزىنى ئۆزىنىڭ ئەسلى ئۇتوپىيىسىدە سەرسانلىقتا كۆرىدۇ . ‏ئۇ‎ ‎سەرسانلىقتىن سەرسانلىققا سوزۇلغان قاينامدا قالىدۇ، خۇددى نىچې ئېيتقان‎ ‎‏«مەۋجۇتلۇقنىڭ ‏قاينىمى» دا قالغاندەك‏‎:

‎

كۆك كۆۋرۈك ۋە كۆكتات بازىرى خىرە‎ ‎يادىمدا،‎

سۆڭەكسىز مەخلۇقتەك ياتتىم سوزۇلۇپ،‎

قورسىقىم ئاچ، چىرايىم قارا،‎ ‎قەلبىم قۇپقۇرۇق‎!

‎

‎»‎قەشقەرگە قايتىش‎«

‎

ئەمدى بىز قەشقەرنىڭ "پاكار‎ ‎ئاسمانلىرى" دىن ئۆتۈپ، تېكىستنىڭ مەركىزىگە --شائىرنىڭ بىزنىڭ ‏تەكەللۇپسىز بۆسۈپ‏‎‎كىرىشىمىزنى توسالمايدىغان قەلبىگە --بارىمىز. شائىر ئەڭ ئاخىرىدا، ئېھتىمال ‏خۇددى‎ ‎توماس ئېلىئوت ئىپادە قىلغان جەزىرىدە، چىدىغۇسىز تەنھالىق ۋە تەسەۋۋۇر قىلغۇسىز‎ ‎ياتلىشىشتا ئۆزىگە يالغۇز قالىدۇ، ئۆزىگە تاشلىۋېتىلىدۇ‎.

‎

قەشقەر-قاش بىلەن‎ ‎كىرپىك ئارىسىدىكى دەقىقە،‎

قۇياش يۈزىگە چاپلانغان قەغەز، مەڭگۈلۈك قارا‎ ‎سىياھ،‎

كونىرىغان، شەلۋەرىگەن يارا، بىچارە مۇھەببەت‎.

‎

‎»‎قەشقەرگە‎ ‎قايتىش‎«

‎

شائىرغا ئېھتىمال ئۇنىڭ ئۆزى ئەسلىلىكتە ياتلىشىپلا قالماستىن‎ ‎ئەسلىلىكمۇ ئۆزىنىڭ ئەسلىلىكىدە ‏ياتلاشقاندەك بىلىنىشى مۇمكىن. ئەسلىلىكنىڭ ئىچكى‎ ‎ياتلىشىشى شېئىرنىڭ تراگېدىيىلىك قاتلىمىنى ‏تېخىمۇ تېرەنلىككە يۈزلەندۈرىدۇ‎. ‎ ئەپلاتون ئۆز پەلسەپىسىدە ئىپادە قىلغان مۇكەممەللىكنىڭ ‏سىمۋولى بولغان چەمبەرسىمان‎ ‎قايتىش ئۆزىدە ياتلاشقان شەھەردە ئۆزىگە تاشلىۋېتىلىپ ئۆزىدىن ‏ياتلاشقان شائىردا‎ ‎بۇزۇپ تاشلىنىدۇ: بۇ يەردە نە ئەسلىلىككە قايتىش، نە مۇكەممەللىك ئەمەس، ‏بەلكى‎‎كېسەلمەنلىكنىڭ ئىزناسى بولغان «شەلۋەرەش» لا قالىدۇ. زىتلىق مەنىسىدىن ئېلىپ‎ ‎ئېيتقاندا، ئەسلىلىك ئىچىدە تۇرۇپ ئەسلىلىككە يېقىنلىشالماسلىق بىزنىڭ ئادەتتە‎ ‎‏«شەلۋەرىگەن» ‏يارىغا بولغان پوزىتسىيىمىزدە ھەم بىزنىڭ كېسەلمەنلىككە بولغان چوڭقۇر‎ ‎سەزگۈرچانلىقىمىزدا ‏ئىپادە قىلىنغان‎.

‏«قاش بىلەن كىرپىك ئارىسىدا قالغان‎ ‎دەقىقە» دە شائىر يىراقلىشىش بىلەن نىشانسىزلىققا تولغان ‏ھېسسىياتنىڭ قىينىشىدا ‎‎تىپىرلايدۇ. بىر-بىرى بىلەن قارىماققا ھېچقانداق لوگىكىلىق باغلىنىش ‏ياسىمايدىغان‎ ‎‏«قەشقەر»، «قۇياش»، «قارا سىياھ»، «يارا» قاتارلىق ئىماگلارنىڭ ئىنتايىن‏‎ ‎ئېھتىياتچانلىق بىلەن بىر بىرىگە يانمۇ يان چاپلىنىشى شائىرنىڭ تۇيغۇسىدا جىددىي‎ ‎تەۋرىنىۋاتقان ‏ئەسلىلىكنىڭ تېز سىزمىسىنى سىزىپ چىقىدۇ ھەمدە شائىرنى قاپساپ‎ ‎كېلىۋاتقان يېگانىلىق ‏تۇيغۇسىنىڭ شېئىردىكى ئىچكى رىتىملىشىشىنى ئايان قىلىدۇ‎. ‎ لېكىن، بۇ ئىماگلار شۇنىڭ بىلەن بىر ‏ۋاقىتتا ئەسلىلىككە قارىتا ئەمدى بىر يەرگە‎ ‎ئەكىلىش ھەرگىز مۇمكىن بولمايدىغان ھەم تەدرىجىي ‏يوسۇندا پارە-پارە بولۇۋاتقان‎ ‎تۇيغۇنى، سېغىنىشنى ۋە ھېسسىياتنى ئاشكارا قىلىدۇ. ھەممە نەرسە ‏ئەسلىگە كەلتۈرگۈسىز‎ ‎دەرىجىدە ئۆزگەرگەن ھەم ئاخىرلاشقان مىنۇتتا شائىر خۇددى مۇھىم بىر ‏نەرسىنى دەپ‎ ‎قويۇشنى لايىق تاپقاندەك يەنە بىر قېتىم «بىراق» دەيدۇ:‎

‎

بىراق،‎ ‎سىز‎_

شامالنى پوملاپ ئاسمانغا ئېتىپ،‎

ئاندىن ماڭا قاراپ‎ ‎قويدىڭىز،‎

خىيالىمىزدا تەڭگىدەك تۆشۈكتىن يامغۇر تامچىلار‎.

‎

‎»‎قەشقەرگە‎ ‎قايتىش‎«

‎

‏«بىراق» تۇيغۇمىزنى ئىككىنجى قېتىم چېكىدۇ، ھەمدە بىز كۈتمىگەن‎ ) ‎يېڭى) بوشلۇقنى ئاچىدۇ. ‏ئۇشبۇ سۆز شېئىردىن زوقلىنىشىمىزغا بۇرۇلۇش ئېلىپ كېلىدۇ‎ ‎ۋە بىزنى ھەيرانلىقنىڭ سېھرىگە ‏چۆمۈلدۈرىدۇ. تېخىمۇ مۇھىمى، ئۇ شېئىرنى ئىجادىي‎‎ئوقۇشىمىزنى كۆپ خىل مۇمكىنچىلىك بىلەن ‏تەمىنلەيدۇ، گەرچە ئۇلار بەزىدە بىر- بىرى‎ ‎بىلەن قارىمۇ قارشى مۇناسىۋەتتە بولسىمۇ. ئەگەر «جەنۇبقا ‏سەپەر» دە ئۇشبۇ سۆز شائىر‎ ‎ئەڭ ئاخىرىدا تەۋە بولالىشى مۇمكىن بولغان بوشلۇقنى، يەنى ئۆلۈمدىن ‏يىراق بولغان ھەم‎ ‎تەۋەلىككە تەۋە بولالمىغان زىددىيەتلىك بوشلۇقنى، ئىشارە قىلسا، بۇ يەردە ‏ھەممە‎ ‎نەرسە ئاخىرلاشقاندا قېپ قالىدىغان قۇپقۇرۇقلۇقتا ئادەم تاسادىپىي ئۇچرىتىپ‎ ‎قالىدىغان ‏ئۆزگە «سىز» بىلەن بولىدىغان خىيالىي تونۇشلۇقنى ۋە بىر-بىرىگە‎‎ تىكىلگىنىچە بىر-بىرىدىن يوشۇرۇن ‏ۋە جىممىدە ئىسەدەشنى ئايان قىلىدۇ. تېخىمۇ‎ ‎ئىچكىرىلەپ ئېيتقاندا، ئۇشبۇ سۆز شائىرغا باشپاناھ ‏بولالايدىغان ئاخىرقى‎ ‎مۇمكىنچىلىكنى بىزگە بايان قىلىدۇ. بۇ مۇمكىنچىلىك شائىرنىڭ ‏قەشقەرگە-ئۆزىنىڭ‎ ‎قالغانلىقىنىڭ ئەسلىلىكىگە‏-‏- قايتىشتىن ئۆزىنىڭ ئەسلىلىكىگە-قەلبىگە-قايتىشقا ‏ئىقرارنامىسىدۇر. ئۇنداقتا شائىر زادى قەيەرگە تەۋە؟

‎

س. ئەسلىلىكتىن تېكىستنىڭ ئەسلىلىكىگىچە: شائىرنىڭ‎ ‎تەۋەلىكى‎

‎

ماقالىمىزنىڭ مۇقەددىمىسىدە ئېيتىپ ئۆتكىنىمىزدەك، بىزنىڭ شەرھ‎ ‎خىزمىتىمىزنىڭ ئاخىرقى مەقسىتى ‏شائىرنىڭ تەۋەلىكىنى ئېنىقلاپ چىقىشتۇر. كۆرۈپ‎ ‎ئۆتكىنىمىزدەك، تاھىرنىڭ بۇ ئىككى شېئىرىدا ‏ئەسلىلىكتىن چىقىش، سەرسانلىق ۋە‎ ‎ئەسلىگە قايتىشقا بولغان جەرياننىڭ ھېسسىيات تارىخى ‏سۆزلىنىدۇ. لېكىن، بۇ شېئىرلاردا‎ ‎ئەسلىگە قايتىش ھەزگىزمۇ ئىلگىرى يىتتۈرگەن شادىمانلىققا قايتا ‏ئېرىشىشنى ئەمەس‎ ‎بەلكى يېڭى يوقىتىشنى، يەنى ئۆزى تەۋە بولغان ھەم ئۆزىگە تەۋە بولغان ‏ئەسلىلىكتە‎‎ياتلىشىش ئېلىپ كەلگەن يېڭى يوقىتىشنى، كۆرسىتىدۇ. ئەمدىلىكتە ئەسلىلىكنى ئىزدەش‎ ‎جەريانىدا يېڭىۋاشتىن ماكانسىزلىشىشقا قالغان شائىرنىڭ قەيەرگە تەۋەلىكى نۆۋەتتىكى‎ ‎تەھلىلىمىزدىكى تەخىرسىز مەسىلىدۇر‎.

‏«قەشقەرگە قايتىش» تا شائىر ئۆزىنىڭ چۈشكە‎ ‎ئوخشايدىغان ئۇتوپىيىسى، يەنى قەشقەر، بىلەن ‏بولغان رومانتىك يېقىنلىقىنىڭ مەڭگۈلۈك‎ ‎يوقالغانلىقىنى تەن ئالىدۇ. تاھىر قەدىمقى گرېك تىلىدا ‏‏«مەۋجۇت بولمىغان گۈزەل يەر‎»  ‎دېگەن مەنىنى بىلدۈرىغان ئۇتوپىيىدىن كەلگەن ۋە يەنە شۇ يەرگە ‏قايتىشنى ئىزدەيدۇ‎. ‎دېمەك شائىر ھېچ يەردىن كەلمىگەن ۋە ھېچ يەرگە كېتەلمەيدۇ. شۇڭا، ئۇ ‏‏«مەۋجۇت بولمىغان‏‎ ‎گۈزەل يەر» گە تەۋەدۇر. شۇنى دېيىش مۇمكىنكى، شائىر مەلۇم نەرسىگە، جايغا ‏ھەم ئادەمگە‎ ‎تەۋە ئەمەس ھەم تەۋە بولالمايدۇ، ئۇ پەقەت ئۆزىگىلا، ئۆزىنىڭ ئىچكىيلىكىگىلا، يەنى ‏ئادەمنى‎ ‎ئىزتىراپقا سالىدىغان دەرىجىدە قۇپقۇرۇق بولغان ئىچكىلىكىگىلا، تەۋەدۇر. مانا مۇشۇ‎ ‎تەۋەلىكتىن شېئىر دۇنياغا كۆز ئاچىدۇ‎. تېخىمۇ توغرىراقىنى ئېيتقاندا، مانا مۇشۇ تەۋەلىكتە شېئىر ئۆزىنىڭ تەۋەللۇتىنى ئالەمگە جاكارلايدۇ.

تاھىر بۇ شېئىرلىرىدا بىزگە ئادەمنىڭ‎ ‎مەۋجۇتلۇقىغا سىڭىپ كەتكەن بۇ جىددىيلىكنى ناھايىتى ‏سەمىمىيلىك بىلەن سۆزلەيدۇ: بۇ‎ ‎بىزگە ئۆزىگە تەۋە بولۇشقا قالغان ئادەمنىڭ يەنە توختاۋسىز ‏يوسۇندا ئۆزى تەۋە ھەم‏‎ ‎ئۆزىگە تەۋە ئەسلىيلىكنى ئىزدەشكە ئۇرۇنۇشتەك مەخپىيىتىنى سۆزلەيدۇ. ‏شائىر تاشلىۋېتىلىش‎ ‎تەقدىرىگە پاتقىنىدا، قەلبىگە تېخىمۇ چوڭقۇر پاتقان قۇپقۇرۇقلۇقنى ھېس قىلىدۇ. ‏ئۇ‎ ‎ئاخىرىدا ئۆزىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى تەۋەلىك تۇيغۇسى بىلەن قالىدۇ: ئۇ قەلبىدە ئۆزىدىن ئۆزىگە‎ ‎سەرسان بولغۇچىدۇر. چۈنكى ئۇ ئۆزىدىن، يەنى ئۆزىنىڭ ئەسلى «ئىپتىدا بىرلىكى» دە ئۆزى‎ ‎بىلەن ‏شادىمان بىللە بولۇشتىن، ئاللىبۇرۇن ئايرىلىپ قالغان. ئۇنىڭ قەلبى ھەر زامان‎ ‎ئارامسىزلىققا ‏تولغان--ئۇنىڭ قەلبى يارىلانغان ۋە قانىغان. ئۇنىڭ قەلبى، پەقەت ئۇنىڭ‎ ‎قەلبىلا ئۇنىڭغا، ئۇ ئەنە ‏شۇ يېگانە قەلبىگىلا تەۋەدۇر‎.

تاھىرنىڭ شېئىرلىرىدا ئىپادە‎ ‎قىلىنغان تەۋەلىك تۇيغۇسىنى ماھىيىتىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا بىزنىڭ ‏قەدىمدىن‎ ‎داۋاملىشىپ كېلىۋاتقان مەۋجۇتلۇق موتىفىمىز بولغان ئۆيدىن ‏ئايرىلىش-سەرسانلىق-ئۆيگە‎ ‎قايتىشنىڭ بۇگۈنكى زامان كىشىلىرىنىڭ قەلبىنىڭ چوڭقۇرلىرىدىن ‏تەدرىجىي يىتىشىگە‎ ‎بولغان تەشۋىشكە قايتۇرۇلغان ئاڭسىز ئىنكاسنىڭ مەھسۇلى دېيىش مۇمكىن. ‏شائىر ‎‎شېئىرلىرىدا ئەسلى بىرلىكنى، شادىمان تىمتاسلىقنى ۋە تارىختىن ئىلگىرى تۇرىدىغان‎ ‎خۇشلۇقنى ‏ئاڭسىز سېغىنىدۇ، ئۇنى ئىزلەشتۈرىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا شائىر‎ ‎ئەسلىلىككە تەۋە بولۇشنى ‏تۇيۇشنى بارغانسېرى ئۇنتۇپ قېلىۋاتقان ھازىرقى زامان‎‎ئادەملىرىدە مەۋجۇت بولغان روھىي ‏سەرسانلىقنى شېئىرنىڭ يوشۇرۇن قاتلاملىرىدا ئايان‎ ‎قىلىدۇ. يەنى شائىر ئەسلىلىككە تەۋە بولۇشتىن ‏ئۆزىگە، ئۆزىنىڭ يېگانە مەۋجۇتلۇقىغا‎ ‎تەۋە بولۇشقا قالغان ئادەمنىڭ ئۆزىگە تاشلىۋېتىلىشى ئېلىپ ‏كەلگەن تۈرلۈك ‎‎مەسىلىلەرگە دىققىتىنى بېرىدۇ.

تاھىرنىڭ شېئىرلىرىدا ئايان بولىدىغان ئەمدىكى‎ ‎تەۋەلىك دەل ئەسلىلىكتىن ياتلىشىش سەۋەبىدىن كېلىپ چىقىدىغان يېڭى تەۋەلىك، يەنى‎ ‎ئۆزىگە-ئۆزىنىڭ قەلبىگە ئۆزىنىڭ قەلبىدىلا-تەۋە بولۇشتۇر. شائىرنىڭ‎ ‎تەرەددۇتلىنىۋاتقىنى ئۆزىنىڭ ‏سىرتىغا جايلاشقان ئەپلاتونچە غايىۋى دۇنيا ياكى ئەسلى‎ ‎ماكانغا قايتىشنى ئىزدەش ئەمەس، بەلكى ‏باشقا ھەممە ئىزدەشلەرنىڭ بىھۇدىلىقى ئايان‎ ‎بولغاندىن كېيىنكى ئاخىرقى ۋە ئەجەللىك ئىزدەش: ‏ئۆزىنى ئۆزىنىڭ قەلبىنىڭ‎ ‎تىرەنلىرىدىن ئىزدەش. بۇنىڭدا شائىر قەلبىنىڭ سىرتىدىكى ئەمەس بەلكى ‏قەلبىنىڭ‎ ‎ئىچكىرىدە يوشۇرۇنغان ئەسلى تەۋەلىككە يۈزلىنىدۇ. بۇ يۈزلىنىشتە شېئىر‎ ‎كېلىشتۈرگىچىلىك ‏رولىنى ئوينايدۇ. مۇنداقچە ئېيتقاندا، ئۆزىگە يۈزلىنىشكە قالغان‎ ‎شائىر ئۈچۈن پەقەت بىرلا يول بار، ‏يەنى ئۇ ئۆزىگە ئۆزىنىڭ شېئىرلىرى ئارقىلىقلا‎ ‎يۈزلىنەلەيدۇ، شۇنداقلا ئۆزىنىڭ ئۆزىگە تەۋەلىكىنى ‏ئايان قىلالايدۇ. شائىر‎‎شېئىرلىرىدىلا ئۆزى ئىزدەۋاتقان خاتىرجەملىككە ئېرىشەلەيدۇ. شېئىر-شائىر ‏تەۋە‎ ‎بولالايدىغان ماكاندۇر‎.

‎

د. خۇلاسە‎

‎

بىزنىڭ مەزكۇر ماقالىدا ئېلىپ بارغان‎ ‎خىزمىتىمىز شائىر تاھىر ھامۇتنىڭ «جەنۇبقا سەپەر» ۋە ‏‏«قەشقەرگە قايتىش» دېگەن ئىككى‏‎ ‎پارچە شېئىرىنى كوللېكتىپ ئاڭسىزلىق شەكلىدىكى موتىف ‏بولغان ئۆيدىن‎ ‎ئايرىلىش-سەرسانلىق-ئۆيگە قايتىش مودېلى بويىچە ئىجادىي ئوقۇپ چىقىشتۇر. ‏گەرچە‎ ‎شائىرنىڭ بۇ شېئىرلىرىدىكى ئاساسلىق قۇرۇلما يۇقىرىدىكى مودېلنى قوللىسىمۇ، لېكىن‎ ‎شېئىردىكى ئىچكى يۈزلىنىش ئېلىپ كەلگەن كەڭلىك ۋە چوڭقۇرلۇق بىزگە بىز يۇقىرىدىكى‎ ‎مودېل ‏بىلەنلا ھەل قىلالمايدىغان نۇرغۇن مەسىلىلەرنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. مۇنداقچە‎ ‎ئېيتقاندا، بۇ شېئىرلاردا ‏ئىپادىلەنگىنى ئىلگىرىكى سەرسانلىقنىڭ ئاخىرلىشىپ ئەسلى‎ ‎تەرتىپنىڭ، يەنى ئەسلىدىكى ‏خاتىرجەملىكنىڭ ۋە بىغۇبارلىقنىڭ، ئورنىتىلىشى ئەمەس‎ ‎بەلكى يېڭى تەرتىپسىزلىكنىڭ باشلىنىشىدۇر. ‏جون مىلتون ئۆزىنىڭ «يوقالغان جەننەت»‏‎ ‎دېگەن ئەسىرىدە ئىپادىلىگەن ھازىرقى زامان ‏ئادەملىرىگە ئورتاق بولغان مۇنۇ‎ ‎تراگېدىيىلىك ئاقىۋەت، يەنى ئادەمنىڭ ئۆزىنىڭ مۇقەددەس بولغان ‏ئەسلىلىكىدىن ياتلىشىشى‎‎نەتىجىسىدە ئوتتۇرىغا چىقىدىغان تۈرلۈك تەشۋىش، ئىزتىراپ ۋە ‏يېگانىلىق تۇيغۇسى،‎ ‎ئۇشبۇ شېئىرلاردىكى مەنە قاتلاملىرىنى ھاسىل قىلغان. تاھىرنىڭ شېئىرلىرى بىزگە‎ ‎مىلتونچە «يوقالغان جەننەت» ھېسسىنى سۆزلەش بىلەن بىر ۋاقىتتا بىزنىڭ ئەپسانىلەر‎ ‎دەۋرىدىن ‏قالغان ئۇتوپىيە چۈشىمىزگە ۋە كوللېكتىپ ئاڭسىزلىقىمىز بولغان ئەسلى‎ ‎ماكانغا قايتىشقا بولغان ‏ناتىۋانلارچە ئۇرۇنۇشىمىزغا يوشۇرۇن كۆز يۈگۈرتۈپ چىقىدۇ‎. ‎ تاھىرنىڭ شېئىرلىرىنى تەھلىل قىلىش دەل ‏مۇشۇ مەسىلىدە تۆۋەندىكىدەك زىتلىقتىن خالىي‎ ‎بولالمايدىغانلىقى ئاشكارا قىلىدۇ: ئۆزىنىڭ ‏ئەسلىلىكىگە تەۋە بولۇش تۇيغۇسىدىن،‎ ‎ئۇتوپىيىلىك چۈشىدىن ۋە ئىپتىدائىي سەزگۈسىدىن ‏تەدرىجىي يوسۇندا ئايرىلىپ‎ ‎قېلىۋاتقان ئادەمنىڭ قەلبىنى شېئىرىي تېكىست شەكلىدە چۈشىنىشنىڭ ‏بىردىنبىر ھەم‎ ‎ئىشەنجلىك يولى دەل ئۇنى ئەسلىلىك، ئۇتوپىيە ۋە ئىپتىدائىيلىقىغا قايتۇرۇش ھەم ‏ئاشۇ‎ ‎رامكىغا قايتا قويۇشتۇر. تەھلىلىمىز ئاخىرىدا تاھىرنىڭ شېئىرلىرىنى ئوقۇش داۋامىدا‎ ‎بارلىققا ‏كەلگەن مۇنۇ يەكۈن بىلەن ئاخىرلىشىدۇ: خۇددى ھازىرقى زامان ئادىمىنى‎ ‎چۈشىنىش ئۈچۈن ئۇنىڭ ‏ئىپتىدائىي ئاڭسىز مودېللىرىغا مۇراجىئەت قىلغىنىمىزدەك،‎ ‎ئىپتىدائىي تۇيغۇلارنى ھەم مودېللارنى ‏چۈشىنىش ئۈچۈنمۇ ھازىرقى زامان ئادەملىرىنى‎ ‎چۈشىنىشكە مۇراجىئەت قىلىمىز. مانا مۇشۇ قوش ‏ياقىلىمىلىق چۈشىنىشتە، ئىپتىدائىيلىق‎ ‎بىلەن ھازىرقى زامانلىقنىڭ پەرقى بارغانسېرى كىچىكلەپ ‏ماڭىدۇ‎.

‎

‏ئىزاھاتلار‎:

‎①‎ئوتوپىيىنىڭ قەدىمكى گىرىك‎ ‎تىلىدا «مەۋجۇت بولمىغان يەر» ۋە «گۈزەل يەر» دېگەن ئىككى ‏خىل مەنىسى بار بولۇپ،‎ ‎ئۇنى «مەۋجۇت بولمىغان گۈزەل يەر» دەپ چۈشىنىشكە بولىدۇ‎.

‎②‎قىسقىچە قىلىپ‎ ‎ئېيتقاندا ، ئەپلاتون دۇنيانى سەزگۈلەر دۇنياسى ۋە ئەقلىي (سەزگۈلىرىمىزدىن ‏ھالقىغان‎ ‎ئىدىيىلەر) دۇنياسى دەپ ئىككىگە بۆلگەنىدى. ئۇنىڭچە پەيلاسوپلارنىڭ ئىزدىنىدىغىنى‎ ‎مانا مۇشۇ ئەقلىي دۇنيا بولسا، شائىرلارنىڭكى بولسا ئەقلىي دۇنيانىڭ ھاسىلاتى،‎ ‎تەقلىدى ھەم ‏كۆچۈرۈلمىسى بولغان سەزگۈلەر دۇنياسىلا ئىدى. شۇڭلاشقا، شائىرلارنىڭ‎ ‎يازىدىغىنى ئەسلىلىك ‏سۈپىتىدىكى ئىدىيىلەر دۇنياسى ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ تەقلىدى‎ ‎بولغان پانىي دۇنيانى ئۈستىلەپ ‏تەقلىد قىلىش بولغاچقا، ئۇلار ھەقىقەتتىن يىراقلىشىپ‎ ‎كەتكۈچىلەر ئىدى. ئۇلار زېھنىنى پەقەت ‏ئىدىيىلەر دۇنياسىدىنلا تاپقىلى بولىدىغان‎ ‎ھەقىقەتنى يېزىشقا ئەمەس، بەلكى پانىيلىقتىكى ‏ئۆتكۈنچى، ماھىيەتسىز ۋە ئىككىلەمچى‎ ‎شەيئىلەرنى يېزىشقا سەرپ قىلىدۇ. مانا بۇ شائىرلارنى ‏ھەقىقەتنىڭ ھامىيلىرى ئەمەس دەپ‎ ‎قاراشنىڭ ئەپلاتونچە شەرھلىنىشىدۇر‎.‎

‎③ ‎فرانسىيە پەيلاسوپى ئېممانۇئېل‎ ‎لېۋىناسنىڭ قارىشىچە پۈتكۈل غەرب پەلسەپىسى ئۇلىسىسنىڭ ‏ئۆيىدىن چىقىپ سەرسان بولۇشى‎ ‎ۋە ئەڭ ئاخىرىدا ئۆيىگە ساق-سالامەت قايتىپ كېلىشىدىن ‏ئىبارەت مانا مۇشۇ چەمبەرسىمان‎ ‎ھەرىكەت يۈزلىنىشى ئۆزىدە ئەكس ئەتتۈرگەن ئىپتىدائىي‎ ‎موتىفلىق پەلسەپە مودېلىنى‎ ‎قوللايدۇ. شۇڭلاشقا غەرب پەلسەپىسى تارىختىن بېرى تەكىتلەپ ‏كېلىۋاتقان مۇھىم بىر‎ ‎پەلسەپىۋى مەسىلە مانا مۇشۇ تۈپكى قۇرۇلما بويىچە ئويلىنىلغان ۋە ھەل ‏قىلىنغان‎: ‎ئوخشاشلىقنىڭ قايتىلىنىشىلا ئېتىراپ قىلىش، لېكىن ياتلىق، ئۆزگىلىك، باشقىلىق ۋە‎ ‎پەرقنى ‏مانا مۇشۇ ئايلانما تەكرارلىقتا ياكى ئىنكار قىلىش ياكى بېسىپ قويۇش‎. ‎لېۋىناسنىڭ تەنقىدىنىڭ ‏يادرولۇق نۇقتىسى شۇكى، پۈتكۈل غەرب پەلسەپىسى تارىختىن‎ ‎بۇيان ئوخشاشلىقنى پەرقتىن، ‏ئۆزلۈكنى ئۆزگىدىن، كىملىكنى كىملىكسىزلىكتىن ئۈستۈن‎ ‎كۆرۈپ كەلدى، شۇنداقلا بۇ خاھىش ئەڭ ‏ئاخىرىدا بېرىپ ھەممىدە ئۆزنى يەنى «مەن» نى‎ ‎مەركەز قىلىدىغان ھالەتنى يېتىشتۈردى. لېۋىناس ‏تېخىمۇ ئىلگىرىلىگەن ھالدا ياتلىقنى،‎‎ئۆزگىلىكنى ۋە پەرقنى ئامال بار ئۆزلۈككە، ئوخشاشلىققا ۋە ‏پەرقسىزلىككە بوي‎ ‎سۇندۇرۇۋېتىشتەك خاھىشقا ئىگە دەپ قاتتىق تەنقىد قىلىدۇ. غەربنىڭ ئىدىيە ‏سىستېمىسى‎ ‎قوللايدىغان ئۇلىسىسنىڭ ئۆيىدىن چىقىپ كېتىشى، سەرسانلىقى ۋە ئەڭ ئاخىرىدا ئۆيىگە‎ ‎قايتىپ كېلىشىدىن ئىبارەت بۇ ئىپتىدائىي ئەندىزىگە قارىتا لېۋىناس قەدىمقى يەھۇدىي‎ ‎دىنىي ‏كىتابلىرىدا تەسۋىرلەنگەن ئىبراھىم پەيغەمبەرنىڭ يۇرت-ماكانىدىن ئايرىلىپ‎ ‎كېتىپ، ‏يىراق-يىراقلاردىكى ناتونۇش جايلارغا سەپەر قىلىشى ۋە مەڭگۈ قايتىپ‎‎كەلمىگەنلىكىدىن ئىبارەت بۇ ‏ئەندىزىنى قارىمۇ قارشى قويۇش ئارقىلىق، يەھۇدىي‎ ‎ئەنئەنىسى ۋە بەزى شەرق مەدەنىيىتى ‏قوللايدىغان چەمبەرسىمان ئەمەس بەلكى تۈز‎ ‎سىزىقسىمان ئىلگىرىلىمە يۈزلىنىشنى ئوتتۇرىغا قويىدۇ. ‏تۈز سىزىقسىمان سەپەر ھەم‎ ‎ئۇنىڭدىكى سەرسانلىقتا ئادەم ياتلىقنى، پەرقنى ۋە ئۆزگىلىكنى ئۆزىگە ‏بوي سۇندۇرۇشنى‎ ‎ئىستىمەستىن، بەلكى ئۇنىڭ بىلەن ھەقىقىي رەۋىشتە ئۇچرىشىشنى ئىستەيدۇ، ‏ئۇنىڭغا‎ ‎يۈزلىنىدۇ ۋە جاۋاب قايتۇرىدۇ. ئۇنىڭچە، ئۆزگىلىك، مەسىلەن يات ئادەم، چەكسىزلىكتىن‎ ‎كېلىدۇ ۋە مېنىڭ ھەممىنى ئۆزۈمگە قايتۇرۇشقا ۋە بوي سۇندۇرۇشقا ئىنتىلىدىغان‎ ‎نىيىتىمنى ئۆزۈمگە ‏ئايان قىلىپ، مېنى نومۇسقا قويىدۇ. ئۆزلۈكنىڭ ۋە ئوخشاشلىقنىڭ‎ ‎چەمبەرسىمان ئايلىنىشىنىڭ ‏سىرتىغا جايلاشقان ھەم ئۇنىڭغا تەۋە بولمىغان ئۆزگىنى‎ ‎ئېتىراپ قىلغاندىلا ئەخلاقتىن سۆز ئېچىش ‏مۇمكىن، چۈنكى ئەنە شۇ چاغدا مەن ئۆزۈمنىڭ‎ ‎مەنپەئەتىگە بوي سۇندۇرغىلى بولمايدىغان يېڭى ‏بوشلۇقنى بايقايمەن ھەم ئۇنىڭ‎ ‎ئىلتىجاسىغا جاۋاب قايتۇرۇشقا مەجبۇر بولىمەن: ئۆزگىگە جاۋاب ‏قايتۇرۇش ئۆزگىگە‎ ‎مەسئۇل بولۇشنىڭ باشلىنىشىدۇر. مانا بۇ لېۋىناسنىڭ غەرب پەلسەپىسىنى ئەخلاق‎ ‎نۇقتىسىدىن ھىقىپ تۇرۇپ تەنقىدلىشىنىڭ ئاساسلىق مەزمۇنلىرىدۇر‎.

شۇڭلاشقا،‎ ‎ئەپلاتوننىڭ قارىشىچە پەيلاسوپلار ئۆلۈۋېلىشقا ئىنتىلىدۇ. چۈنكى ئادەم ئۆلگەندىلا روھ‎ ‎سەزگۈ ئەزالار دۇنياسىدا مەنسۇپ بولۇشنىڭ تۈپكى سەۋەبچىسى بولمىش تەندىن ۋە ئۇنىڭ‎ ‎خىلمۇ ‏خىل ئېزىقتۇرۇشلىرىدىن قۇتۇلۇپ، ئۆزىنىڭ ئەسلى ماكانىغا-ئىدىيىلەر دۇنياسىغا‎ ‎قايتىپ، ھەقىقىي ‏بىلىمگە ئېرىشىدۇ ۋە مەڭگۈلۈكنىڭ نۇرىغا چۆمۈلىدۇ. بۇنىڭدا تەن‎ ‎سەزگۈلەر دۇنياسىدا بولۇشنىڭ ۋە ‏ئۇنىڭغا قاتنىشىشنىڭ تۈپكى سەۋەبچىسى بولۇش سۈپىتى‎ ‎بىلەن ئادەمنىڭ روھلار ماكانى بولغان ‏ئەسلىلىككە قايتىشتىكى توسالغۇدۇر. مانا مۇشۇ‎ ‎توسالغۇنى يەڭگەندىلا ئادەم ئۆز ئەسلىلىكى بولغان ‏ئىدىيىلەر دۇنياسىغا قايتالايدۇ،‎‎شۇنداقلا دۇنيا ھەققىدىكى ھادىسىۋى بىلىملەردىن ماھىيەتلىك ‏بىلىملەرگە ئېرىشەلەيدۇ‎. ‎دېمەك، ئەپلاتونچە سەرسانلىق ئەسلىدىن ئىدىيىلەر دۇنياسىدىكى تەۋە ‏بولغان روھنىڭ‎ ‎سەزگۈلەر دۇنياسىدا بىر تەنگە چۈشۈپ، يەنى ئورنىشىپ، بۇ دۇنيادا سەرسانلىقىنى‎‎باشلىشىنى ۋە ئاخىرىدا ئۇنىڭ ئۆزى كەلگەن جايغا-ئىدىيىلەر ئالىمىگە-قايتىشى‎ ‎ئارقىلىق بۇ ‏چەمبەرسىمان ئايلىنىشنى تاماملىشىنى كۆرسىتىدۇ‎.

‎④ ‎شۇڭلاشقا، ئەپلاتوننىڭ قارىشىچە پەيلاسوپلار ئۆلۈۋېلىشقا‎ ‎ئىنتىلىدۇ. چۈنكى ئادەم ئۆلگەندىلا ‏روھ سەزگۈ ئەزالار دۇنياسىدا مەنسۇپ بولۇشنىڭ‎ ‎تۈپكى سەۋەبچىسى بولمىش تەندىن ۋە ئۇنىڭ ‏خىلمۇ خىل ئېزىقتۇرۇشلىرىدىن قۇتۇلۇپ،‎ ‎ئۆزىنىڭ ئەسلى ماكانىغا-ئىدىيىلەر دۇنياسىغا قايتىپ، ‏ھەقىقىي بىلىمگە ئېرىشىدۇ ۋە‎ ‎مەڭگۈلۈكنىڭ نۇرىغا چۆمۈلىدۇ. بۇنىڭدا تەن سەزگۈلەر دۇنياسىدا ‏بولۇشنىڭ ۋە ئۇنىڭغا‎ ‎قاتنىشىشنىڭ تۈپكى سەۋەبچىسى بولۇش سۈپىتى بىلەن ئادەمنىڭ روھلار ماكانى ‏بولغان‎‎ئەسلىلىككە قايتىشىدىكى توسالغۇدۇر. مانا مۇشۇ توسالغۇنى يەڭگەندىلا ئادەم ئۆز‎ ‎ئەسلىلىكى ‏بولغان ئىدىيىلەر دۇنياسىغا قايتالايدۇ، شۇنداقلا دۇنيا ھەققىدىكى ھادىسىۋى‎ ‎بىلىملەردىن ‏ماھىيەتلىك بىلىملەرگە ئېرىشەلەيدۇ. دېمەك، ئەپلاتونچە سەرسانلىق‎ ‎ئەسلىدىن ئىدىيىلەر ‏دۇنياسىدىكى تەۋە بولغان روھنىڭ سەزگۈلەر دۇنياسىدا بىر تەنگە‎ ‎چۈشۈپ، يەنى ئورنىشىپ، بۇ ‏دۇنيادا سەرسانلىقىنى باشلىشىنى ۋە ئاخىرىدا ئۇنىڭ ئۆزى‎ ‎كەلگەن جايغا-ئىدىيىلەر ‏ئالىمىگە-قايتىشى ئارقىلىق بۇ چەمبەرسىمان ئايلىنىشنى‎‎تاماملىشىنى كۆرسىتىدۇ‎.

‎⑤‎ئامېرىكىلىق پسىخولوگ ماسلوۋنىڭ قارىشىچە، ئىنساندا‎ ‎كەڭ مەنىدىن ئېلىپ ئېيتقاندا ھايات ‏قېلىش، بىىەتەرلىك، مۇھەببەت ھەم تەۋەلىك،‎ ‎ھۆرمەت ۋە ئۆزلۈكنى رېئاللاشتۇرۇشتىن ئىبارەت بەش ‏تۈپكى تەلەپ بار. بۇلار ماسلوۋ‎ ‎تەرىپىدىن تۆۋەندىن يۇقىرىغا دەرىجىمۇ دەرىجە ئۆرلەيدىغان ‏پرامىدا شەكلىدە قىياس‎ ‎قىلنغاچقا، ئىنساننىڭ تەلەپلىرىنىڭ دەرىجىلىكى دەپمۇ ئاتىلىدۇ. بۇنىڭدا ‏تۆۋەندىكى‎ ‎تۆت تەلەپ ئورۇندالمىسا ئادەم ۋەھىمە ھېس قىلىدۇ. ئەڭ يۇقىرى تەلەپ قاندۇرۇلسا‎ ‎ئادەم ئۆزىنى مۇكەممەللەشكەندەك ھېس قىلىدۇ. دېمەك، تەۋەلىك تۇيغۇسى ئادەمنىڭ‎ ‎ئۆزلۈك ‏قەدىر قىممىتىنى ھېس قىلىشىدىكى ۋە باشقىلارنىڭ مۇھەببىتىگە ئېرىشىشىدىكى ۋە‎ ‎باشقىلارغىمۇ ئۆز ‏مۇھەببىتىنى بېرىشىدىكى مۇھىم پسىخىك ھالەتتۇر‎.

‎⑥‎مانا مۇشۇ‎ ‎سەۋەب ماھايىتى كۈچلۈك تەۋەلىك تۇيغۇسى ئۆزىدە پانتېئىزىملىق (خۇدا بىلەن ‏تەبىئەتنى‎ ‎بىر-بىرى بىلەن قوشۇلۇپ كەتكەن دەپ قارايدىغان تەلىماتنى كۆرسىتىدۇ) يۈزلىنىشنى‎ ‎يوشۇرۇن ساقلىغان بولىدۇ‎.

‎⑦ ‎ك.گ. يۇڭ، «پسىخولوگىيە ۋە ئەدەبىيات»‏‎) ‎ئىنگلىزچە)، 20"-ئەسىردىكى ئەدەبىي ‏تەنقىدچىلىك"دېگەن كىتابتىن ئېلىندى، (لوندون‎: ‎لوڭمان نەشرىياتى، 1972-يىل نەشرى)، ‏‏186-بەت‎.

‎

2007-يىلى بېلگىيە